Ook of zelfs Zwitserland, de oudste nog bestaande republiek van Europa, heeft eens koningen gekend. Het gaat niet om Habsburgers of koningen en keizers van het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie die tot 1499 een politieke en militaire rol speelden op het huidige Zwitserse grondgebied, maar om de vrijwel vergeten Bourgondische Koninkrijken.
De Bourgondiers
De Germaanse stam van Bourgondiërs kwam oorspronkelijk van het Deense eiland Bornholm in de Oostzee. Na diverse omzwervingen in het noorden van Duitsland en Polen stichtte deze stam een koninkrijk in Worms (413-436). De Hunnen versloegen de Bourgondiërs in 436.
De Nibelungen-sage dankt hieraan haar ontstaan. Ze trokken verder richting zuiden om zich aan zuidelijke oevers van het meer van Genève, de Rhônevallei en in de omgeving van de Saône te vestigen.
Julius Schnorr von Carolsfeld (1794-1872), Nibelungen, 1847, der Tod von Siegfried. Afbeelding: Wikepedia/Nibelungen-Forum
Het eerste Bourgondische Koninkrijk
Ook hier vestigden ze in 443 en nieuw koninkrijk, dat de geschiedenis is ingegaan als het eerste Bourgondische Koninkrijk. Dit koninkrijk bestond tot 534. Het omvatte de regio’s rond Besançon, Genève, delen van het huidige Franstalige Zwitserland tot vlakbij Bazel, het meer van Konstanz (Bodensee), St. Maurice en strekte zich uit tot Avignon en de Rhône-delta in het zuiden van Frankrijk.
Koning Sigismund stichtte in 515 de abdij van St. Maurice (huidige kanton Valais). Het is een van de nog oudste functionerende klooster van Europa met het eeuwig durende gebed voor God, de laus perennis.
Door de langzame teloorgang van het (West-)Romeinse Rijk tussen 454 en 476 konden verschillende volkeren zich emanciperen en koninkrijken stichten. Ook de Bourgondische koningen profiteerden hiervan. De Franken zijn een ander voorbeeld.
In tegenstelling tot andere Germaanse stammen namen de Duitstalige Bourgondiërs de lokale taal en cultuur, het Gallo-Romeins (gallo-romain) over. Dit is opmerkelijk, want deze nieuwkomers waren weliswaar de nieuwe machthebbers, maar de Gallo-Romeinse bevolking was veel talrijker. De basis en grens voor Franstalig-Zwitserland is grotendeels in deze periode gelegd.
Eerste Bourgondische Koninkrijk (443-534). Foto: Wikiwand.com
Een Bourgondische identiteit kwam tot ontwikkeling in dit koninkrijk. De (Gallo-Romeinse) inwoners accepteerden de nieuwe machthebbers en hun structuren en het nieuwe bewind nam de taal en cultuur van de oorspronkelijke bewoners over.
De internationale situatie was bovendien complex: vanwege de religieuze situatie (heidendom, arianisme, de kerk) en de etnische, politieke en culturele situatie (de bisschoppen, de Franken, de Alemannen, de Ostrogoten, de Visigoten en andere volken en koninkrijken).
De Alemannen, een andere Duitstalige stam, die vanuit Duitsland andere delen van Zwitserland introkken, introduceerden de Germaanse taal en cultuur en vervingen de Gallo-Romeinse taal en cultuur in enkele generaties. Het Gallo-Romaans werd Franco-provençaals, de basis van het Frans van Franstalig Zwitserland.
Het koninkrijk ging in 534 bij gebrek aan erfopvolging op in het Frankische Koninkrijk van de Merovingers en vervolgens de Karolingers. De naam Bourgondië was echter een begrip geworden in haar honderdjarig bestaan bestaan. De invloed op de loop van de geschiedenis was groot, voor Zwitserland en voor Europa.
Ondanks de val van het Bourgondische koninkrijk in 534 noemden de Frankische veroveraars (Merovingers en later de Karolingers) zich óók koning van Bourgondië (regnum Burgundiae), zo groot was het prestige.
Bourgondië was als staatkundige eenheid een geaccepteerd begrip, dat in latere eeuwen op verschillende gebieden en staatkundige eenheden toepassing zou vinden.
Sapaudia rond 475. Afbeelding: Marco Zanoli/Wikipedia
Sapaudia (Savoie)
Sapaudia (Savoie) ontstond ook in deze tijd als gebied van dit koninkrijk. Sapaudia betekent ‘pays des sapins’ (land van dennenbomen) in het Keltisch. Het gebied van Sapaudia omvatte de stad en het bisdom Genève, gebied in het huidige kanton Vaud en de huidige Savoie.
Verdrag van Verdun
Na het Frankische rijk (534-888) van de Merovingen en Karolingen, leidde de verdeling van de politieke erfenis van het Rijk van Karel de Grote (748-814) in 843 (Verdrag van Verdun) tot een periode van onrust.
De drie zonen van Lodewijk de Vrome (778-840), de zoon van Karel, verdeelden het Rijk. Het gebied van het oude Bourgondische koninkrijk (443-543) werd gegeven aan Lotharius (795-855). Dit Middenrijk omvatte de Lage Landen, de Elzas, Lotharingen, Luxemburg, Zwitserland en Italiaanse.
Het oostelijke deel, geregeerd door Lodewijk de Duitser (804-876) werd, ruwweg, het huidige Duitsland en de kern van het Heilige Roomse Rijk (962-1806) , het westelijke deel, geregeerd door Karel de Stoute (823-877) werd, min of meer, het huidige Frankrijk en het koninkrijk Frankrijk (987-1789).
Verdrag van Verdun. Bron: Wikipedia
In de jaren 843, 879 en 887 waren er vier politieke eenheden met de naam Bourgondië, grotendeels gebieden van het oude koninkrijk van Bourgondië (443-534):
- het hertogdom Bourgondië in het noordwesten, ruwweg het gebied van het huidige Franse Bourgondië en het latere administratieve centrum van de roemruchte hertogen van Bourgondië van de 14e en 15e eeuw;
- het graafschap Bourgogne, de huidige Franche-Comté met als hoofdplaats Besançon;
- het koninkrijk Basse-Bourgogne in het zuiden, dat zich uitstrekte van Genève tot aan de Rhône-delta;
- het koninkrijk Haute-Bourgogne, dat zich uitstrekte over de huidige kantons Genève, Vaud, Jura en de twee Basler kantons (Basel-Stadt en Basel-Landschaft).
Het tweede Koninkrijk van Bourgondië. Afbeelding: Marco Zanoli/Wikipedia
Het tweede Bourgondische Koninkrijk
Het tweede Koninkrijk van Bourgondië (888-1032) reikte van Nice en de Côte- d’Azur (Basse-Bourgogne) tot het westelijk deel van Zwitserland en oost-Frankrijk (Haute-Bourgogne) en het middeleeuwse gebied van het hertogdom Bourgondië en de huidige Franche-Comté.
In 879 ontstond uit het Koninkrijk van Basse-Bourgogne en het koninkrijk van Arles het Koninkrijk van de Provence (Regnum Provinciae seu Burgundiae of le Royaume de Basse-Bourgogne) met Arles als hoofdstad.
Tien jaar later, in 888, ontstond het Koninkrijk van de Jura of Trans-Jurane Bourgogne (Regnum Iurense of Burgundia Transiurensis) met St. Maurice als hoofdstad. Dit koninkrijk bestond uit Haute-Bourgogne en het Koninkrijk van de Provence.
Payerne
Dit koninkrijk Regnum Arelatense of le Royaume des Deux Bourgognes (Basse-Bourgogne en Haute-Bourgogne) was het resultaat van dynastieke huwelijkspolitiek.
Het koninkrijk strekte zich uit over de huidige kantons Valais, Vaud, Neuchâtel, Genève, Bazel, Savoie, de Dauphiné en de Rhône-delta tot aan Nice. De kroningen vonden plaats in Payerne.
Payerne
Het koninkrijk was een geografische eenheid, met Zürich in het oosten (dat er net buiten viel), Nice in het zuiden, de rivier de Sâone in het westen en Bazel in het noorden als grens. Er was een directe verbinding tussen de Rijn en de Rhône, met de belangrijke handelssteden Bazel, Lyon, Genève, Arles en Marseille.
Er was ook een culturele homogeniteit in de Franstalige en Duitstalige gebieden. Niet alleen maakte het oude koninkrijk Bourgondië (443-543) deel uit van het territorium, ook het culturele erfgoed van het Karolingische Rijk zorgde voor een band.
Het bourgondische koninkrijk duurde bijna 150 jaar (888-1032). In 1032 stierf de laatste koning Rudolf III (970-1032) zonder erfgenaam. Het koninkrijk werd opgenomen in het Heilige Roomse Rijk.
Het derde Bourgondische Koninkrijk dat er nooit is gekomen
Bourgondië is echter altijd een begrip gebleven. Het is de ironie van historie dat uitgerekend de Zwitserse Confederatie (Eidgenossenschaft) de komst van het derde Koninkrijk Bourgondië in 1474-1477 heeft verhinderd. Dat was immers de ambitie van de (laatste) Hertog Karel de Stoute (1433-1477).
Karl Giradet (1813-1871), 1857. de slag bij Murten. Collectie: Museum Murten
Hij kwam dicht bij zijn doel en het zieltogende Franse Koninkrijk had geschiedenis kunnen zijn. De Eidgenossen versloegen in drie veldslagen (bij Grandson, Morat en Nancy) niet alleen het oppermachtige Bourgondische leger, maar maakten ook een eind aan het leven van de laatste hertog en diens ambities.
Conclusie
Het hertogdom en de koninkrijken Bourgondië bestaan al lang niet meer, maar zijn opgegaan in Frankrijk, Duitsland en Zwitserland.
Het huidige Franstalige deel van Zwitserland versterkte in deze periode echter haar (taalkundige) identiteit en cultuur. De Frans-Duitse taalgrens in Zwitserland verschoof na 1033 niet noemenswaardig.
De Sarine/ Saane, de taalgrens bij Fribourg/Freiburg
Alleen de Bourgondische oorlogen tussen 1474 en 1477 en de bezetting van Franstalig Vaud in 1536 door het deels Franstalige kanton en de katholieke stad Fribourg (Freiburg) en de Duitstalige protestantse stad en kanton Bern leidden tot tweetaligheid en katholicisme of protestantisme in sommige steden en gebieden.
Maar wat hebben de twee Bourgondische Koninkrijken inhoud, kleur en fleur gegeven aan Europa en Zwitserland. Payerne, St. Maurice of bijvoorbeeld Neuchâtel zijn maar enkele van de vele cultuurhistorische erfgenamen in Zwitserland.
(Bron: J. Favrod, Les Burgondes. Un royaume oublié au cœur de l’Europe, Lausanne 2011; F. Demotz, L’an 888. Le royaume de Bourgogne. Une puissance européenne au bord du Léman, Lausanne 2012; F. Walter, Une histoire de la Suisse, Neuchâtel, 2016)
