De nationale feestdag, het Zwitserleven en de sui generis Europese Unie

1 augustus 2025

De Zwitserse nationale feestdag, het Bundesfeier of la Fête nationale suisse, vindt jaarlijks op 1 augustus plaats en wel sinds 1891. De jonge Confederatie, tot stand gekomen in 1848 na een proces van eeuwen, herdacht het (mythische) bondgenootschap van de eerste Eidgenossen Uri, Schwyz en Unterwalden in 1291. Het Bundesbriefmuseum en het Forum Schweizer Geschichte in Schwyz en het Landesmuseum in Zürich geven in woord, beeld en documentatie inzicht in deze totstandkoming.

Bazel, 1 augustus 2025

Terugkijken is belangrijk, noodzakelijk en zinvol. We leven echter in het heden met de blik op de toekomst. Wat verenigt tegenwoordig 26 kantons en hun veelal verschillende talen, culturen, religies en economische systemen? Ondanks deze verschillen en soms conflicten is er een bindende factor: het Zwitserleven.

Bern, Bundeshaus, de 26 kantons 

Het Zwitserleven is een manier van leven, die is gevormd in de loop der eeuwen. De Grondwet en haar diverse keren aangepaste en aangevulde tekst van 1848 zijn de juridische en politieke weergave van het Zwitserleven op nationaal, kantonaal en gemeentelijk niveau.

Landesmusem, Plakaat van de Grondwet van 1848

De Grondwet

Directe democratie, subsidiariteit en de federale opzet van het land zijn een uitdrukking van het Zwitserleven, dat wil zeggen de wijze waarop de inwoners hun dagelijkse leven inrichten en willen beleven. De burger en de kantons staan in deze opzet centraal. Dit komt ook tot uitdrukking in de preambule en de artikelen I en II van de Grondwet:

Preambule

Das Schweizervolk und die Kantone, in der Verantwortung gegenüber der Schöpfung, im Bestreben, den Bund zu erneuern, um Freiheit und Demokratie, Unabhängigkeit und Frieden in Solidarität und Offenheit gegenüber der Welt zu stärken, im Willen, in gegenseitiger Rücksichtnahme und Achtung ihre Vielfalt in der Einheit zu leben, im Bewusstsein der gemeinsamen Errungenschaften und der Verantwortung gegenüber den künftigen Generationen, gewiss, dass frei nur ist, wer seine Freiheit gebraucht, und dass die Stärke des Volkes sich misst am Wohl der Schwachen, geben sich folgende Verfassung:

Art. 1

Art. 1. Schweizerische Eidgenossenschaft. Das Schweizer Volk und die Kantone bilden die Schweizerische Eidgenossenschaft.

Art. 2

(1) Die Schweizerische Eidgenossenschaft schützt die Freiheit und die Rechte des Volkes und wahrt die Unabhängigkeit und die Sicherheit des Landes. 

(2) Sie fördert die gemeinsame Wohlfahrt, die nachhaltige Entwicklung, den inneren Zusammenhalt und die kulturelle Vielfalt des Landes.

(3) Sie sorgt für eine möglichst grosse Chancengleichheit unter den Bürgerinnen und Bürgern. 

(4) Sie setzt sich ein für die dauerhafte Erhaltung der natürlichen Lebensgrundlagen und für eine friedliche und gerechte internationale Ordnung.

 Na de invoering van het verplichte referendum in 1848, volgden in 1874 en 1891 respectievelijk het facultatieve referendum en het Volksinitiatief. Deze vergaande bevoegdheden voor burgers kwamen niet uit de lucht vallen, maar hadden in diverse kantons al een eeuwenoude historie.

Zelfs de tot 1798 oligarchisch geregeerde kantons van het ancien régime gingen na vele (interne) discussies en mede vanwege de ervaringen in de Franse tijd (1798-1813) overstag. Deze ontwikkeling was niet vanzelfsprekend, maar was het resultaat van een politieke beweging, die mede geïnspireerd was door de ‘Landsgemeinde’ en de Franse tijd.

Genève, 25 september 2022, een facultatief referendum

De conflicten tussen en in de kantons liepen destijds hoog op, maar uiteindelijk kregen en hebben de burgers en kantons, zoals de preambule en de artikelen 1 en 2 ook garanderen, het laatste woord inzake de bevoegdheden van de federatie, vrijheid, democratie, onafhankelijkheid en vrede.

1848-2025

De Grondwet van 1848 en haar aanpassingen zijn de basis voor het ‘Zwitserse Wirtschaftswunder’, de keiharde Zwitserse franc, goed (universitair- en beroeps) onderwijs, milizsysteem, solidariteit en systeem van sociale zekerheid.

Dit systeem met 26 verschillende kantons kan alleen functioneren indien de burgers het ook beleven, steunen en vormgeven. En dat doen ze. Dat heeft weer te maken met ’s lands mentaliteit in economie, onderwijs, cultuur en samenleving: hard werken, innovatief, creatief, met een open oog voor het buitenland wat betreft export, studeren, emigranten, reizen en werken en op politiek niveau gericht op overleg, compromis, respect en tolerantie.

Fasnacht 2023, Laterne. De 26 Kantone en engegament van bewoners. 

Krentenpikker of Europeaan en wereldburger

Veelal krijgt het land het etiket ‘Krentenpikker’, met name van de EU en haar aanhangers in Zwitserland. Echter, wie pikt de ‘krenten’? Ongeveer 400 000 Fransen, Italianen en Duitsers werken als grensgangers in dit kleine land!

Veel Zwitsers trokken al vanaf de middeleeuwen de wijde wereld in, onder andere op grote houten vlotten rijnafwaarts richting Holland. Een maquette van een deze gigantische houten vlotten staat in het Museum Bastion in Nijmegen. Een getuigenis uit 1611: “Als ich 1611 im Früling mit Gottes hilff auff meinem Handwerck zu wandern auf den Rheinstrom hinabgezogen und zu Amsterdam angelangt, allda auch einen Meister gefunden“, uit Reiseberichte (1624) van Samuel Braun uit Bazel, verwerkt in de roman van Helen Liebendörfer, Die Abenteuer des Samuel Braun. Als Schiffarzt nach Afrika (Bazel 2023)

Daarnaast werken én wonen honderdduizenden EU-burgers in Zwitserland. Ter vergelijking, in Nederland, Frankrijk, Italië of Duitsland werken veel minder Zwitsers. Het land heeft ’s werelds beste beroepsonderwijs, universiteiten en onderzoeksprogramma’s- en instituten. Op vijf continenten zijn Zwitsers actief in NGO’s, bedrijven of als globetrotters.

Andeer, Elektriciteitscentrale in de Hinterrhein

De burgers leven letterlijk en figuurlijk dicht bij de natuur. In alle kantons en gemeentes staan ‘Bio’ en respect voor natuur al generaties in het vaandel, schone ‘witte energie’ bedraagt ongeveer 50% van de energiebehoefte.

Het Hof voor de Rechten van de Mens maakt het echter bont door een feitelijk en juridisch absurd oordeel te geven over een door Greenpeace georkestreerde kwestie (afgezien van andere activistische uitspraken).

Zinal, Alpage de Cottier

Het land heeft op eigen kosten, op tijd en zonder al te veel corruptie peperdure relevante Europese verkeersverbindingen aangelegd. De EU en haar lidstaten negeren echter overeenkomsten hieromtrent en zelfs bindende uitslagen van een referendum (1994).

De Europese Unie

Wat bindt burgers van landen (zeg kantons) van de Europese Unie met elkaar? Wat hebben Finnen gemeen met Grieken, Ieren met Bulgaren en, wie weet, over een aantal jaren Turken met Zweden? Alleen het top-down concept en centralisme met haar bureaucratie en ‘one size fits all’ concept houdt deze Unie in stand.

Dat werkt zolang belangen en interesses gedeeld worden, maar ambities, retoriek en woorden kunnen fundamentele verschillen niet wegnemen. Geen zinnig mens is tegen deze Europese Unie met haar noodzakelijke, goed functionerende en belangrijke samenwerking.

Maar de democratische, culturele, sociale en maatschappelijke basis voor de alsmaar uitdijende EU ontbreekt. Deze Unie is bovendien niet in staat zich te hervormen en immigratie-, euro- of buitenlands beleid ontaarden in een moeras van onenigheid, mislukkingen en retoriek.

Bangmakerij en angst (Binnenmarkt, Trump, Rusland, China en zo voorts) zijn geen goede basis om niet realistische Europese federale ambities als ‘noodzakelijk’ te presenteren, waar  intergouvernementele samenwerking vaak effectiever, innovatiever, transparanter en vooral democratischer is.

Laterne Fasnacht 2025, Amerika tegenwoordig

Parallelle samenlevingen en mensenrechten

EU-landen Denemarken en Polen verzetten zich openlijk tegen het falende Europese (if any) immigratiebeleid. Zwitserland neemt het echter in het beoogde verdrag wél over zonder opt-out.

Daarbij wordt genegeerd dat het verkrijgen van het Duitse, Nederlandse, Portugese of Spaanse burgerschap relatief makkelijk is voor (te) veel niet ingeburgerde immigranten, die vanwege deze (EU) pas echter ook toegang hebben tot Zwitserland.

Veelal is het krijgen van een arbeidscontract bij (obscure) bedrijven van wijdvertakte familie- of vriendenrelaties in Zwitserland geen probleem. Het is ook tamelijk naïef om te veronderstellen dat een arbeidscontract als zodanig in deze context een serieuze voorwaarde voor een verblijfsvergunning is. Ook gezinshereniging is een open einde en zal ook voor verrassingen gaan zorgen.

Het verdrag met de EU moet dan ook niet gaan om immigratie als zodanig (Zwitserland is gelukkig al vele generaties een immigratieland), maar het voorkomen van het ontstaan van parallelle samenlevingen zoals in andere EU-landen. Dat is een grondwettelijk- en mensenrecht voor de inwoners (burgers en niet-burgers) van het land.

L’Union monétaire latine van 23 december 1865. Bron: Wikipedia

 Conclusie

 In de relatie met de EU hoort niet de tekst van een verdrag centraal te staan, maar het Zwitserleven, zoals tot uitdrukking gebracht in de preambule en de artikelen 1 en 2 van de Constitutie.

Bovendien bestond een organisatie sui generis als de EU in 1848 nog helemaal niet. De wetgever had vanwege de beperking van directe democratie, subsidiariteit en federale opzet in het beoogde nieuwe verdrag met de EU ook de ‘sui generis’ EU van 1957 en dus de dubbele meerderheid  van kantons en burgers (preambule en art. 1 en 2) op het oog.

Woorden zijn bovendien geduldig en maar al te vaak heeft de EU aangetoond geen betrouwbare partner te zijn (bijvoorbeeld uitsluiting Horizon, NEAT, Beurzennoteringen en andere dreigementen) of het Hof van Justitie van de Europese Unie vanwege politieke motieven  schendingen van Europees recht negeert (‘Dublin’, euro of staatssteun en monopolies (EDF) van Frankrijk) of ronduit activitisch en politiek ingesteld is.

De  Euro-CHF wisselkoers 2002-2025. bron: www.schweizer-franken.eu

De Europese Commissie heeft daarentegen de NS vanwege haar monopoliepositie gedagvaard. Een slecht omen voor Europa’s beste openbaar vervoer (de SBB en Postauto).

Het is tamelijk naïef te veronderstellen dat de praktijk met een nieuw verdrag anders zal zijn. Integendeel, ondanks zoetgevooisde teksten zal de realiteit de tekst inhalen.  Het meepraten van Zwitserland is bovendien wat anders dan meebeslissen en de Nederlandse ervaring heeft geleerd dat zelfs meebeslissen zeer relatief is (3% invloed) en ‘schuldenaren’ in strijd met het EU-verdrag bijvoorbeeld een Frans-Italiaanse munt en Frans-Italiaanse Europese Centrale Bank hebben gecreëerd.

The Mont Terri Rock Laboratory, St. Ursanne

Zwitserland is een kosmopolitische samenleving wat betreft mentaliteit, economie, immigratie, onderwijs, cultuur, onderzoek en bevolkingssamenstelling. Het land lag al lang voor de totstandkoming van de EU midden in Europa en was en is op veel gebieden een loyale Europese speler, echter met behoud van tradities, directe democratie, subsidiariteit, federale opzet, het fundament van haar bestaan en functioneren.

Eigen initiatief en verantwoording in combinatie met het milizsysteem, solidariteit en oog voor de minderheid en zwakkere vormen hierin belangrijke pijlers. Zelfs kloosters floreren in dit systeem! Zwitserland moet niet verder ‘Europeaniseren’, maar de EU doet er goed aan in diverse opzichten te verzwitsersen en te accepteren dat het land is wat het is: geen eiland, geen paradijs, maar (vooralsnog) een economische, democratische, sociaal stabiele oase midden in Europa.

En bovendien, Deze EU zou vanwege een gebrekkige democratie, hoge schulden, centralisme, geen subsidiariteit en zwakke munt nooit als 27e kanton tot de Zwitserse Confederatie worden toegelaten!

Hoe is het bovendien te verklaren dat de ‘Musterknabe’ Duitsland met name vanwege EU-regels (onder andere rampzalig klimaatbeleid, (mislukte) euro, ongecontroleerde migratie) aan de rand van de sociale, economische, monetaire en politieke ontwrichting staat? Kennelijk is de EU toch niet zo’n wondermedicijn.

De Rijn bij Eglisau, Grens met Deutschland 1939-1945

Bovendien wordt de democratie door de ad absurdum geprivilegieerde en overbetaalde  Europese bureaucratie en de machtige lobbyorganisaties steeds verder uitgehold. Het Nederlandse parlement heeft, bijvoorbeeld, veelal geen flauw idee welke regelgeving in voorbereiding is, of de leden worden te laat, onvolledig of onjuist geïnformeerd. Bovendien hebben ze al genoeg aan de complexe kwesties in eigen land. Laat staan dat het Zwitserse parlement voldoende inzicht kan hebben of dat burgers een referendum over EU-regels kunnen organiseren (bovendien op straffe van sancties door de EU).

Dat is de realiteit binnen de EU, die niet eens de zetel van haar parlement kan regelen. ‘Zämme in Europa’ bestaat voornamelijk op papier en in de hoofden van

Wel doet het land er goed aan zich open te stellen voor samenwerking op defensief gebied. In tegenstelling tot  het Zwitserleven, directe democratie, subsidiariteit en federale opzet, laat neutraliteit zich wel relativeren in de huidige context. Dit geldt te maar daar Zwitserland in 1940-1945 en de Koude Oorlog niet echt neutraal was.