Meertaligheid, de kantons, de Zwitserse Grondwet en de Confoederatio Helvetica

27 september 2025

In het kader van de 7e “Dag van de Meertaligheid” (Tag der Mehrsprachigkeit/Journée du plurilinguisme) in het federale parlement presenteerden Nationalrat Martin Candinas (voorzitter van de parlementaire groepen “Mehrsprachigkeit CH” en “Lingua e cultura rumantscha”), de Nationalrätinnen Anna Giacometti en Greta Gysin (co-voorzitters van de parlementaire groep “ITALIANITÀ”), evenals Nationalrat Laurent Wehrli (voorzitter van Helvetia Latina) tijdens de persconferentie op 24 september een terugblik op de edities sinds 2019. Ze schetsten de huidige uitdagingen en mogelijkheden voor de Zwitserse meertaligheid.

Het Duitssprekende kanton Basel-Stadt en het Franssprekende kanton Jura op 27 juli 2019,  Fête des Vignerons, in Vevey.

De editie in het federale parlement vond plaats op donderdag 25 september. Parlementsleden spraken in een andere landstaal dan hun eigen, met bijzondere aandacht voor de minderheidstalen Italiaans en Reto-Romaans.

Tijdens de persconferentie bespraken de aanwezigen het taalonderwijs en andere centrale thema’s, waaronder het volksinitiatief “200 Franken zijn genoeg! (SRG-initiatief in verband met de jaarlijkse verplichte luister- en kijkbijdrage aan de  Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft SRG)”, het taalbevorderingsbeleid van de federale overheid en de kansen en risico’s van nieuwe technologieën en kunstmatige intelligentie.

Centraal in de presentaties stond echter het taalonderwijs op de basisschool en de middelbare school. Verschillende kantonale initiatieven willen het onderwijs in de landstalen uitstellen of het aantal lesuren verminderen en meer uren voor Engels invoeren.

Dit valt weliswaar onder de kantonale autonomie, maar bedreigt op langere termijn de samenhang, het federale principe, de multiculturele samenleving en de identiteit van het meertalige Zwitserland. De kantons dragen hierbij ook een verantwoordelijkheid, wat ook op verschillende plaatsen in de federale grondwet tot uiting komt.

Bern, Bundeshaus, de 26 Kantons

Het gaat hierbij niet in de eerste plaats om kinderen op te voeden tot polyglotten in vier talen (Duits, Frans, Italiaans en Romaans), maar om begrip en bewustzijn voor andere talen van het land bij te brengen. En ‘jong geleerd, oud gedaan’.

Helaas werd ook duidelijk dat leden van het parlement niet altijd het juiste voorbeeld geven. Een nationaal raadslid merkte in ieder geval op dat in de Raad van Staten (tot nu toe zonder simultaanvertalingen) binnenkort vertalingen nodig zouden kunnen zijn.

Het is natuurlijk noch realistisch noch mogelijk om Italiaans of zelfs de kleine minderheidstaal Reto-Romaans in het Duits- en Franstalige Zwitserland tot algemene omgangstaal te verheffen. Begrip en bewustzijn voor deze talen zijn echter belangrijk voor de wederzijdse communicatie en de samenhang, zowel in het parlement, in het bestuur en de regering als in het dagelijks leven.

Brigels/Breil

Talen zijn tenslotte meer dan alleen communicatie, ze zijn ook een integraal onderdeel van de Zwitserse grondwet, federatie, cultuur en identiteit en een rijkdom, ja zelfs een uniek erfgoed, wat betreft het Reto-Romaans.

Bovendien heeft het land een groot aantal Italiaanse immigranten, en het Reto-Romaans vergemakkelijkt bijvoorbeeld ook de integratie van Portugese immigranten in Graubünden. Deze leren Reto-Romaans namelijk probleemloos (ongeacht het idioom).

José Ribeaud sprak in zijn boek “La Suisse plurilingue se délingue” (Neuchâtel, 2010) al over de unieke viertaligheid van Zwitserland. Hij benadrukte ook het fundamentele belang van onderwijs, uitwisseling en media.

Het viertalige Zwitserland of de vijfde landstaal

Een nationaal raadslid vatte het tijdens de persconferentie (ironisch) kort en bondig samen: “Ländersprachen First“. Kortom, niet alleen de federale overheid is financieel en organisatorisch uitgedaagd, maar ook de kantons en gemeenten, het onderwijs, de media en, niet in de laatste plaats, particuliere initiatieven, burgers en burgeressen.

Na een pleidooi voor voldoende financiële middelen voor de SRG en particuliere en openbare media werden ook de digitale media, kunstmatige intelligentie en hun kansen besproken, onder andere met betrekking tot vertalingen en toegankelijkheid.

Overigens werd ook vermeld dat 75% van de financiële middelen voor de SRG afkomstig is uit Duitstalige kantons, die echter zelf slechts voor 45% aan Duitstalige programma’s besteed worden. Aan (Duitstalige) solidariteit ontbreekt het in dit opzicht niet, wat ook eens gezegd mag worden.

Conclusie

Deze twee dagen stonden geheel in het teken van een van de unieke kenmerken van Zwitserland en zullen in 2026 worden voortgezet met verschillende activiteiten en evenementen.

In feite staat de meertaligheid van het land onder druk. In het drietalige Graubünden of in tweetalige kantons is de ontwikkeling misschien niet zo zorgwekkend als in Italiaans-, Duits- of Franstalige kantons. Maar ook in deze taalgebieden is dit een onderwerp, bijvoorbeeld de Franse taal in Graubünden.

Het onderwijs en het gebruik van Italiaans en/of Frans in Duitstalige kantons en omgekeerd Duits in Italiaans- en Franstalige kantons geven echter aanleiding tot zorg en aandacht.

Het Latijn heeft het land immers ook verenigd in een Confoederatio Helvetica in plaats van Svizra, Svizzera, die Schweiz en la Suisse.

Misschien zou het Reto-Romaans (Rumantsch grischun) als een organisch ontwikkelde versie van het Esperanto een idee zijn voor het land? Het is bovendien een mooie en niet al te ingewikkelde taal met veel Duitse, Franse en Italiaanse woorden.

Tot slot nog een aanvulling die geen deel uitmaakte van de bijdragen, discussies en gesprekken van deze dagen, maar uitsluitend een mening van de Swiss Spectator weergeeft, die echter in de constitutionele context past.

Bern, Bundeshaus

Niet alleen de kantons hebben een verantwoordelijkheid tegenover de federatie, maar ook de federatie tegenover de kantons, namelijk met betrekking tot het (nieuwe) institutionele akkoord met de Europese Unie.

Dit akkoord tast namelijk niet alleen het federale en op subsidiariteit gerichte principe van het (succesvolle) Zwitserse model aan, maar ook de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht en zelfs de directe democratie en soevereiniteit!

Als de federale overheid om goede redenen het plurilinguistische karakter door nieuwe grondwettelijke wetten wil waarborgen, dan moet zij ook de bestaande grondwet toepassen en mag zij de kantons niet uitsluiten op basis van politiek opportunisme, dogmatische uitleg en interpretatie zonder rekening te houden met het doel van een eeuwenoude wettekst (met name art. 140 a en b)!

(Bron en verdere informatie: Forum Helveticum; Lia Rumantscha)