Het prinsbisdom Bazel na 1813
16 november 2022
Het prinsbisdom Bazel heeft de afgelopen vijfhonderd jaar twee grote revoluties meegemaakt. De titel prinsbisdom (Fürstbistum) is een gevolg van de status van de bisschop in het Heilige Roomse Rijk, waar het deel van uitmaakte. De bisschop had de hoge status van vorst (Reichsfürst/Fürstbischof). In de hiërarchie stond hij dus boven hertogen en graven.
De Reformatie 1527-1529
De eerste grote omwenteling, de Reformatie van Bazel in de jaren 1527-1529, leidde tot de vlucht van de bisschop naar Porrentruy (Pruntrut in het Duits in het huidige kanton Jura).
De kathedraal is tegenwoordig nog steeds evangelisch-luthers. De voor die tijd tolerante katholieke Erasmus vond er in 1536 zelfs zijn graf. Het domkapittel vestigde zich na omzwervingen in 1678 in Arlesheim (kanton Basel-Landschaft). De bisschop gaf pas in 1828 (!) zijn claim op Bazel op en vestigde zich in Solothurn, maar het bisdom Bazel bleef bestaan.
De Franse tijd 1792-1813
De tweede inbreuk heeft het Prinsbisdom niet overleefd. De Franse revolutionaire troepen bezetten in 1792 het noordelijke katholieke deel van het bisdom (grofweg het de huidige Jura). Dit gebied werd het departement Mont-Terrible.
Het overwegend zuidelijke protestante deel (het Franstalige deel van Bern en het Duitslaige Birseck en Laufental in het huidige Basel-Landschaft) stond onder bescherming van de Eidgenossenschaft (met name van Bern en Solothurn). Deze gebieden van het bisdom veroverde Frankrijk eind 1797, vlak voor de Franse inval van de Eidgenossenschaft in 1798.
In 1800 werd het hele gebied van het prinsbisdom ondergebracht in het departement Haut-Rhin. Het prinsbisdom is in 1803 formeel opgeheven, zoals Napoleon in 1806 het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie ontbond.
De Franse periode eindigde met de intocht van Oostenrijkse troepen in december 1813. Daarna was het gebied van het voormalige prinsbisdom de inzet van diverse belanghebbenden. De kantons Bern en Bazel wilden het gebied onderling opdelen.
Het Congres van Wenen 1814-1815
De stad Biel streefde ook naar een eigen kanton met een deel van dit gebied. Het prinsdom Neuchâtel, dat formeel (zelfs tot 1857 !) nog hoorde bij de Koning van Pruisen (sinds 1706), maar ook als kanton in 1815 deel uitmaakte van de Eidgenossenchaft, maakte ook aanspraak op enkele gebieden.
Daarnaast waren er plannen voor een nieuw kanton voor het prinsbisdom. Op zich niet eens zo’n vreemd idee. Het graafschap Montbéliard had immers dezelfde (niet ingewilligde) wens. In het katholieke Franstalige noordelijke deel waren er ook voorstanders van aansluiting bij Frankrijk, met name in de steden Porrentruy en Delémont.
Deze Zwitserse belangen waren voor Pruisen, Engeland, Oostenrijk en Rusland echter van ondergeschikt belang in het herstel van de Europese orde en machtsverhoudingen. Uitgangspunt was het indammen van de Franse expansiedrift.
De koninkrijken Sardinië-Savoie, Nederland en uitbreiding van Pruisisch gebied aan de Rijnoevers waren het resultaat. Zwitserland werd echter geen koninkrijk, maar een neutrale republiek van zelfstandige kantons.
Afbeelding: Wikipedia
Dit land moest militair zo sterk mogelijk zijn om de Franse buur in te tomen. Om deze reden kreeg het nieuwe kanton Genève ook Franse gebieden toegewezen om een verbinding te maken met de nieuwe Confederatie. Deze buitengrenzen van Zwitserland zijn na 1815 niet meer gewijzigd.
Vanuit strategisch belang moesten de Jura en zijn bergpassen door Zwitserland worden gecontroleerd en wel door het militair, politiek en economisch sterkste kanton Bern.
Bern kreeg het gebied van de huidige Jura toegewezen als sterkste kanton en als compensatie voor het verlies van (mede) door dit kanton sinds de vijftiende en zestiende eeuw bestuurde gebieden Aargau (sinds 1415), Thurgau (sinds 1460) en Waadt (sinds 1536). Deze gebieden waren immers zelfstandige kantons geworden in 1803, wat in 1815 werd bevestigd.
Bazel kreeg de Birseck. Het Laufental werd ook toegewezen aan Bern, Neuchâtel kreeg de zeggenschap over Lignières. Dit alles werd besloten ten tijde van en voortvloeiend uit het Congres van Wenen 1814-1815 (20 maart 1815) en de (vredes) verdragen van Parijs (30 mei 1814) en Turijn (16 maart 1816).
Bazel, de Freie Strasse
Delémont, Musée d’art et d’histoire
Het vervolg 1833-2021
In 1832-1833 scheidden Basel-Landschaft inclusief de Birseck zich af van Bazel. Laufen ruilde in 1994 kanton Bern in voor kanton Basel-Landschaft. In 1979 werd de Jura een nieuw kanton en scheidde zich af van Bern.
De tegenstellingen van 1813-1815 leven echter nog voort, onder andere in Moutier, waar een aanzienlijk deel van de bevolking aansluiting zocht bij het nieuwe kanton Jura. Een referendum hierover in 2021 is met een nipte meerderheid gewonnen door de voorstanders voor aansluiting bij kanton Jura per 1 januari 2026.
(Bron: J.-C. Rebetez, D. Bregnard (Ed.) De la crosse à la croix. L’ancien évêché de Bâle devient suisse (Congrès de Vienne – 1815), Neuchâtel 2018).