Elsässerditsch, D´r Klein Prinz en alemannische dichters uit Elzas
16 oktober 2024
Talen zijn nog steeds het belangrijkste communicatiemiddel, mondeling, schriftelijk, in woord en in gebaar. In het meertalige Zwitserland weet men er alles van. Maar ook de aangrenzende regio’s hebben een interessante taalkundige geschiedenis en ontwikkeling.
Dit geldt voor Savoye in Frankrijk, Zuid-Tirol (Adige), de Aostavallei, Piemonte en Lombardije in Italië, Tirol en Vorarlberg in Oostenrijk, het Bodenmeergebied, Baden, Franche-Comté en de Elzas.
Elzas
De oorspronkelijk Duitstalige Elzas werd geleidelijk tweetalig na de annexatie bij Frankrijk in de 17e eeuw. Vanaf 1945 ontwikkelde de regio zich steeds meer tot een puur Franstalige regio.
Tot de Tweede Wereldoorlog konden de inwoners van bijvoorbeeld Baden, Bazel en Elzas goed met elkaar communiceren in het Alemannische dialect. Na 1945 gingen deze regio’s echter taalkundig hun eigen weg.
Sinds enkele jaren heeft het Elzassisch Duits, Elsässerditsch, Duits dat in de Elzas wordt gesproken, een nieuwe impuls gekregen. Plaatsnamen zijn (weer) tweetalig (in het Elzassisch Duits en het Frans) en de media en de cultuur besteden er meer aandacht aan.
De eeuwenoude Alemannische en Frankische taal in de Elzas is dus nog niet helemaal verloren. Vanwege de eeuwenlange verbondenheid met de noordwestelijke Duitstalige kantons (Solothurn, Basel-Stadt, Basel-Landschaft en Aargau) en met de Franstalige Zwitserse Jura voor het Frans wordt de ontwikkeling van het Elzasser dialect en het Frans in het kort besproken aan de hand van Informatie van het Ecomusée d’Alsace in Ungersheim.
Afbeelding: Ecomusée d’Alsace
Elsässerditsch, Frans en Elzasser-Yiddisch
Het museum probeert de regionale taal onder de aandacht te brengen en presenteert een model van regionale bewegwijzering voor de gemeenten in de Elzas.
Er zijn vijf Germaanse dialecten
Hochalemannisch in de zuidelijke Elzas (Sundgau), Niederalemannisch in het noorden, Niederalemannisch in het Zuiden, Pfälzer Rheinfränkisch (francique rhénan palatin) in de noordelijke Elzas en Lothringisches Rheinfränkisch (francique rhénan lorrain of Lothringer Platt) in de Krummen Elsass (l’Alsace Bossue) bij Lotharingen.
De Germaanse en Romaanse dialecten stammen af van dialecten die aan de basis liggen van het Hoogduits en het moderne Frans. De Germaanse dialecten in de Elzas komen voor in de aangrenzende gebieden van Zwitserland, Duitsland en in Oostenrijk.
De twee Romaanse dialecten worden gesproken in de noordelijke en in de zuidelijke Elzas. Daarnaast bestond eeuwenlang het Yiddisch.
In vier Vogezen valleien in de Elzas komt het Romaans-Lotharingse (le roman-lorrain) voor: Bruche, Lièpvrette, Giessen en Weiss. Ze worden “Welche” genoemd in de Elzas (Welschen in Zwitserduits!). Deze dialecten zijn afgeleid van het Latijn, dat werd gesproken door soldaten, kooplieden en bestuurders en de geestelijkheid.
Deze Romaanse-Lotharingse dialecten in de Elzas behoren tot de Oïl-talen, die alle Romaanse talen ten noorden van de Loire omvatten en waaruit het moderne Frans is ontstaan. In gebieden die dicht bij de Frankische en Alemannische taalgrens liggen, komen veel Germaanse uitdrukkingen voor in deze Romaanse dialecten.
Het Romaanse dialect in de Haut-Elzas (le roman du Haut-Rhin), in Franche-Comté en in de Zwitserse Jura, ontwikkelde zich rond de 7e eeuw. Woorden van Keltische en Alemannische oorsprong werden hier ook overgenomen.
Tegenwoordig is het moderne Frans bijna overal standaard, zowel in Frankrijk als in Franstalig Zwitserland. Het patois is praktisch verdwenen of speelt geen rol meer, behalve in een paar regio’s zoals Wallis.
Conclusie
Tegenwoordig is het moeilijk voor te stellen dat de Elzassers tot 1945 zonder problemen in dialect konden communcieren met inwoners van Bazel en Baden! Het Sprachpanorama in Laufenburg biedt ook gedetailleerde en interessante inzichten in dit perspectief, de Alemannische dialecten en de geschiedenis van de Duitse taal.
Het Ecomusée d’Alsace plaatst zijn taalmodel in het perspectief van de Elzas in voorbije eeuwen, een Ballenberg in de Elzas als het ware.
Le Petit Prince (de Kleine Prins) kijkt ook van een kleine afstand toe in het Parc du Petit Prince, een themapark dat is opgezet rond de wereld van Le Petit Prince (1944) van Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944).
De auteur zou trots zijn geweest op de ‘D’r Klein Prinz’-uitgave van zijn wereldberoemde verhaal in het Elzassisch dialect.
Op de DreylandDichterweg langs de Rijn zijn 24 alemannische dichters uit Elzas, Baden en Bazel verwoord. Het traject loopt van van Bazel naar Huningue en Weil am Rhein.
(Bron en verdere informatie: Ecomusée d’Alsace in Ungersheim)
Impressies van het Ecomusée d’Alsace
