Habsburgs erfgoed, humanisme en UNESCO-Werelderfgoed in de Elzas

4 mei 2025

De Habsburgers waren tot 1918 de langstzittende imperiale dynastie in Europa. Leden van de familie waren vanaf 1438 onafgebroken (afgezien van de Wittelsbacher Karel VII Albert (1697-1745, keizer van 1742-1745) keizers van het Heilige Roomse Rijk, vanaf 1806 het keizerrijk Oostenrijk en vanaf 1867 tot 1918 de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Aartshertog Maximiliaan (1832-1867) was zelfs korte tijd keizer van Mexico (1864-1867).

Eduard Manet (1832-1883), L’exécution de Maximiliaan, 1867. Foto: Wikipedia. Städtische Kunsthalle, Mannheim

In 1555 had de familie al een splitsing aangebracht in een Oostenrijkse tak en een Spaanse tak om het enorme gebied (inclusief de Nieuwe Wereld) bestuurbaar te houden. Ruim 50 jaar daarvoor, in 1499, had al een andere splitsing plaatsgevonden.

De Zwitserse Confederatie of Eidgenossenschaft was vanaf de Vrede van Bazel feitelijk een onafhankelijke ‘natie’ van soevereine kantons. De Vrede van Westfalen bevestigde deze status in 1648. Het stamland van Habsburg was daarmee voorgoed verloren, hoewel het kasteel en dorp Habsburg de eer hooghouden.

Kasteel en dorp Habsburg (kanton Aargau)

Elzas

Wie denkt tegenwoordig bij de steden Ensisheim, Ferrette (Pfirt) of Sélestat (Schlettstadt) in de Elzas nog aan de keizerlijke aanwezigheid van Habsburg? Toch was Ensisheim eeuwenlang de hoofdstad van Vorderösterreich van Habsburg. Ferrette en Sélestat waren belangrijke defensieve en bestuurlijke plaatsen.

In het prachtige glooiende landschap met haar vele wijngaarden en dorpen bevindt zich bovendien de machtige burcht Haut-Koenigsbourg (Hohkönigsburg), eeuwenlang Habsburgs bezit.

Kasteel van Ferrette

Ferrette

Of eigenlijk het dorp Vieux-Ferrette ligt aan de Romeinse weg van Bazel naar Porrentruy (kanton Jura). Het nabijgelegen stadje Ferrette is vernoemd naar het kasteel, dat 1105 voor het eerst in documenten wordt genoemd. De graven van Pfirt (toen nog Duitstalig) bewoonden de burcht en hadden uitgestrekte gebieden in de Elzas. 1324 namen de Habsburgers door huwelijkspolitiek de burcht over.

In de Dertigjarige oorlog (1618-1648) verwoestten Zweedse troepen de Oberburg op de top van de berg (612 meter). Alleen de Unterburg werd weer herbouwd. 1648 verwierf Frankrijk echter de Sundgau en enkele decennia later de hele Elzas (inclusief Colmar en Straatsburg).

Ensisheim

Ensisheim ligt in de nabijheid van andere gebieden van het Patrimoine van Habsburg: Murbach en Ottmarsheim. Om het grote gebied van Vorderösterreich adequaat te kunnen besturen, maakte keizer Ferdinand I (1503-1564) Ensisheim 1526 tot de bestuurlijke hoofdstad van dit gebied.

Palais de la Régence

Het Palais de la Régence (1545), kloosters, kerken en stadspaleizen herinneren aan deze tijd. De stad was ook het juridische centrum van Vorderösterreich. Tot 1648. De grandeur van Ensisheim straalt er echter nog vanaf.

Sélestat

De groei en bloei van dit stadje begon al voor het tijdperk van de Habsburgers. De Hohenstaufer keizer Frederik II (1194-1250) verleende Sélestat 1217 de status van vrije keizerlijke stad (Reichsunmittelbarkeit). In deze periode begon de bouw van de gothische kerk Saint-Georges, gelegen naast de prachtige Romaanse kerk Sainte-Foy.

Saint-Georges

Sainte-Foy

Sélestat was een van de tien steden in de Elzas van de Decapolis (waaronder ook Colmar, Mulhouse (Mülhausen), Hagenau, Wissembourg (Weissenburg), Obernai (Oberehnheim), Rosheim, Kaysersberg (Kaisersberg), Turckheim (Türkheim) en Munster (Münster).

Dit was een verbond van de tien vrije keizerlijke steden in de Elzas. Straatsburg was ook een vrije imperiale stad, maar had een nog hogere status en maakte geen deel uit van dit verbond (1354-1697).

Feitelijk en juridisch was het een (defensief) bondgenootschap en samenwerkingsverband à la de Eidgenossenschaft, die echter wél bleef bestaan. Mulhouse trok zich al in 1515 terug uit de Decapolis en werd geassocieerd lid (zugewandter Ort) van de Zwitserse Confederatie tot 1798 en de inlijving door Napoleon!

Onder de Habsburgers begon vanaf de 15^e eeuw niet alleen de economische en religieuze bloeiperiode, maar namen ook de culturele en wetenschappelijke hoogtijdagen een aanvang.

De Latijnse school en het humanisme (l’humanisme rhénan) zijn beroemd. Zelfs Erasmus wijdde er een gedicht aan, ‘ “de lofrede op Sélestat” (1515). De humanistische bibliotheek van Beatus Rhenanus (1485-1547) is sinds 2011 zelfs UNESCO-werelderfgoed! Frankrijk verwierf echter ook Sélestat in 1648.

Haut-Koenigsbourg

De burcht Haut-Koenigsbourg in de nabijheid van Sélestat staat op een eenzame hoogte van ruim 700 meter en domineert de omgeving. Wat de Roche-torens zijn voor Bazel, is Haut-Koenigsbourg voor deze regio, alleen is haar historie wat ouder.

De Hofenstaufer keizer Frederik I of keizer Barbarossa (1119-1190), bouwde het kasteel in 1147. Daarna bezaten de Habsburgers en hun bondgenoten het kasteel tot de verwoesting in de Dertigjarige Oorlog en de overname door Frankrijk in 1648.

Conclusie

De vele Duitstalige plaatsnamen in de Elzas refereren nog steeds aan het Duitstalige en Habsburgse verleden van deze regio. Ondanks de inlijving door Frankrijk bleef de lokale spreektaal eeuwenlang gebaseerd op de Duitstalige Alemannische taal.

Inwoners van Markgräflerland en andere gebieden in Baden, de kantons Solothurn, Basel-Stadt en Basel-Landschaft en Jura konden zich eeuwenlang in deze taal onderhouden.

Het einde van de Habsburgse tijd veranderde daar niets aan. De nasleep van de oorlogen in 1870/1871, 1914-1918 en 1939-1945 maakte echter definitief een einde aan dit taalkundige erfgoed. Dit neemt niet weg dat het patrimoine van de Habsburgse tijd nog prominent aanwezig is en tegenwoordig weer wordt gekoesterd.

Het loont in ieder geval de moeite om niet alleen Colmar en Straatsburg of de wijndorpen te bezoeken, maar ook bovengenoemde plaatsen.

Ferrette