Arlesheim (kanton Basel-Landschaft) heeft sinds 1678 zijn monumentale dom en paleizen van het voormalige kapittel van het bisdom Bazel en sinds 1785 de beroemde Hermitage. Niets deed vermoeden dat dit dorp en het aangrenzende Dornach (Kanton Solothurn) nogmaals geschiedenis zouden schrijven. Dornach was in 1499 immers ook al (Europees) voorpaginanieuws.
Op 30 maart 1925 stierf Rudolf Steiner in Dornach in zijn atelier in zijn Goetheanum-kolonie. De Nederlandse arts Maria Ita Wegman (1876-1943) stond hem in zijn laatste uren bij. Wegman stierf 18 jaar later in Arlesheim (kanton Basel-Landschaft). Voor beiden was het bij hun geboorte niet voorspelbaar dat ze in deze dorpen hun laatste rustplaats zouden vinden.
De grenssteen en de beek Schwinbach-Aue tussen kanton Solothurn (Dornach) en kanton Basel-Landschaft (Arlesheim). rechts het Glashaus van het Goetheanum (Dornach)
Rudolf Steiner
Steiner is 1861 geboren in Donji Kraljevec in Kroatië, maar destijds het Hongaarse deel van de toenmalige Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie (1867-1918). Hij kwam uit een Duitstalige familie, In zijn schooljaren was hij gefascineerd door mathematiek, zijn lievelingsvak, en natuur.
Hij studeerde vervolgens aan de Technische Hochschule in Wenen (1879-1889). Daar maakte maakte hij kennis met de filosofische, psychologische, Duits-nationalistische en liberaal-theologische wereld van de Habsburgse culturele smeltkroes van Wenen.
Otto Fröhlich (1869-1940), rond 1892. Rudolf Steiner. Collectie: Goetheanum
Hij verdiepte zich in filosofie en het wezen van de mens en ontwikkelde zijn levenslange Credo: “Es gibt keine Grenzen der Erkenntnis” (kennis verwerven is oneindig) met als doel “das Ewige in uns anzuschauen”. (als het ware jezelf leren kennen).
Zijn idool was Wolfgang von Goethe (1749-1832). Goethe was niet alleen dichter en schrijver, maar tevens een natuurwetenschapper, het favoriete studiegebied van Steiner. Steiner las, bewonderde en kritiseerde bovendien de grote denkers van en voor zijn tijd, zoals Friedrich Nietsche (1844-1900, Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) en Immanuel Kant (1724-1804).
Weimar
Steiner combineerde zijn belangstelling voor de geestelijke ontwikkeling van de mens, van ieder individu, met de fysieke wereld van materie en natuurwetenschappen. Goethe was zijn voorbeeld en hij werkte van 1890-1897 in het Goethe-Schiller archief in Weimar. Deze jaren vormden zijn gedachtegoed over de antroposofie.
Collectie: Goetheanum
Het leidde 1894 tot de publicatie ‘Philosophie der Freiheit’, nadat hij in 1891 was gepromoveerd op de dissertatie ‘Die Grundfrage der Erkenntnistheorie mit besonderer Rücksicht auf Fichtes Wissenschafstlehre. Prolegomena zur Verständigung des philosophierenden Bewusstseins mit sich selbst‘. Verstandig genoeg maakte de uitgever van de handelseditie er een aanmerkelijk kortere titel van in 1892: ‘Wahrheit und Wissenschaft’.
Collectie: Goetheanum
Berlijn
1899 vertrok hij samen met zijn vrouw Anna Eunicke (1853-1911) naar Berlijn. Het is de Belle Epoque of het Fin de Siècle met de ene technische uitvinding, artistieke vernieuwing en industrialisatie na de andere. Hij combineerde de fysieke wereld van de natuurwetenschappen met zijn esoterische en filosofische gedachtegoed voor de geestelijke ontwikkeling van het individu.
In Berlijn kwam hij in aanraking met de theosofie (Goddelijke wijsheid). Deze beweging verklaarde het wezen en de ontwikkeling van de mens vanuit het perspectief van het hogere, occulte en aan de hand van mystieke-religieuze en natuurfilosofische benaderingen.
Collectie: Goetheanum
Het was niet zomaar een beweging, maar internationaal georiënteerd met veel adellijke en welgestelde burgerij als aanhang. Steiner werd 1902 vanwege zijn doorwrochte kennis en vooral redenaars- en schrijftalent secretaris-generaal van de Duitse Theosophische Gesellschaft.
Hier ontmoette hij ook Marie von Sivers, die, na het overlijden van zijn vrouw in 1911, zijn tweede echtgenote werd en als Marie Steiner (1867-1948) door het leven ging. Ze speelde tot zijn dood een vooraanstaande rol in de antroposofische beweging.
De stap van het theosofische gedachtegoed naar de vrijmetselarij was niet groot. Veel vooraanstaande Duitse theosofen waren vrijmetselaar en in 1906 kreeg Steiner toestemming zelf leden voor de vrijmetselarij te werven. Hij dit deed tot 1914, naar eigen zeggen, vooral als leerschool voor zijn ‘Erkentnisskult’. De hiërarchische organisatie met haar rituelen pasten niet in zijn beeld van de mens en diens spirituele ontwikkeling als individu.
De theosofische beweging verhield zich wat dat betreft ook niet met zijn denkbeelden. Hij richtte 1913 samen met anderen de Antroposofische Gesellschaft in Berlijn op. Steiner heeft in zijn leven ongeveer 6 000 lezingen gegeven, 30 boeken en honderden artikelen geschreven. Hier wordt volstaan met een zeer beknopte weergave van de uitgangspunten van antroposofie (menselijke wijsheid).
Collectie: Goetheanum
Antroposofie
De antroposofie is een filosofisch en spiritueel systeem of een levensvisie. Ze streeft naar de verbinding van het geestelijke (spirituele, intuïtieve, intellectuele en analytische vaardigheden) in ieder individu (Die Existenz einer geistigen Welt) met de onbegrensde mogelijkheden van de geestelijke kosmos en de natuurwetten (Es gibt keine Grenzen der Erkenntnis). Vrijheid van denken, eigen waarneming en zelfstandig oordelen, zag hij als voorwaarden voor de optimale geestelijke ontwikkeling van ieder individu te midden van het fysieke bestaan en de natuurwetten.
Rudolf Steiner Schule St. Gallen
Tot aan zijn overlijden ontwikkelde hij praktische toepassingen voor zijn filosofie, zoals de Hochschule in Dornach, de euritmische dansbeweging, Vrije Scholen (Steinerscholen) of in Duitsland de Waldorfschulen, de antroposofische geneeswijze, de heilpedagogie, de biologisch-dynamische landbouw, antroposofische literatuur, architectuur, kunst en op diverse andere gebieden.
Daarnaast schreef hij vele boeken, essays en artikelen over onder andere filosofie, spiritualiteit en de mens, landbouw, geologie, theologie, sculptuur, sociale vraagstukken, economie, schilderkunst en architectuur.
Euritmische bewegingskunst mysteriën drama’s
De nieuwe bewegingskunst (dans) en euritmie en de mysteriën drama’s van Steiner hadden tot doel het innerlijke van het individu tot uiting te brengen. De mysteriën drama’s waren toneelstukken voor deze euritmische dans. Ze waren op een interpretatie van het Evangelie gebaseerd.
Steiner verduidelijkte dit concept in zijn Das Christentum als mystische Tatsache (1902). Het Evangelie was in deze opvatting geen historisch feit, maar gaf de individuele geestelijke ontwikkeling van Jezus aan. De katholieke kerk kon het niet waarderen.
Euritmische dans, rond 1923. Collectie: Goetheanum
Hoe het ook zij, in augustus 1913 werd in München het vierde mysteriedrama ‘Der Seelen Erwachen‘ opgevoerd met wederom veel succes. Een toentertijd bekende dichter noemde het zelfs: “Das steinerische Mysterium leite eine neue Stufe, eine neue Epoche der Kunst ein“.
Steiner was een kind van zijn tijd. Ook in de kunst (om alleen maar Picasso te noemen), politiek (opkomst socialisme, marxisme, anarchie), psychotherapie (Freud) en biologie (bijvoorbeeld Darwinisme) vonden destijds nieuwe ideeën ingang.
Dornach
Het succes van de nieuwe Antroposofische Gesellschaft en haar welgestelde leden was zo groot dat de bouw van een Antroposofen-kolonie concrete gestalte aannam. Financiering was geen probleem en het eerste ontwerp met de naam Johannesbau was in München gepland.
Collectie: Goetheanum
De lokale overheid in het (katholieke) München verwierp het plan echter. Een alternatief bood zich in Dornach aan. Emil Grosheintz (1867-1946), tandarts in Dornach en antroposoof, bood een stuk grond aan voor de Johannesbau en percelen voor ateliers en huizen van leden van de Antroposofische Gesellschaft.
Eerste aanbouw houten Goetheanum in 1914. Collectie: Goetheanum
Steiner was niet alleen onder de indruk van dit aanbod, maar ook van het landschap en de locatie op een heuvel. Eind 1913 begon de bouw, maar in augustus 1914 de Eerste Wereldoorlog en pas in 1920 was het complex onder de naam Goetheanum voltooid.
Rudolf Steiner en zijn eerste ontwerp van het Goetheanum (Johannesbau). Collectie Goetheanum
Het belangrijkste is echter dat in de periode 1913-1918 Steiner en de Antroposofische Gesellschaft de basis legden voor een nieuwe start na 1918. De Steiner- of Waldorfscholen waren in 1919 het eerste concrete resultaat. Waldorf is vernoemd naar de Waldorf Astoria sigarettenfabriek in Stuttgart.
De directeur gaf Steiner 1919 de opdracht zijn antroposofische filosofie aan te wenden voor een nieuwe onderwijsmethode voor zijn kinderen. De eerste Waldorfschool met de ideeën van Steiner over opvoeding en onderwijs was een groot succes en vele volgden in Europa en andere continenten.
Na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) en het failliet van de ‘oude onderwijs methoden’ was de tijd immers rijp immers voor vernieuwing. In Zürich was Dada (1916-1922) de artistieke reactie op de Eerste Wereldoorlog.
Collectie: Klinik Arlesheim
Maria Ita Wegman
Maria Ita Wegman komt hier maar kort aan bod, omdat de concrete samenwerking met Steiner beperkt is tot de laatste jaren van zijn leven. Het Ita Wegman Institut in Arleshem en de driedelige bibliografie J.E. Zeylmans van Emmichoven, Wer war Ita Wegman (Goetheanum-Verlag Dornach) gaan uitvoerig op haar leven en haar levenswerk in.
Maria Ita Wegman. Collectie: Klinik Arlesheim
Maria Ita Wegman en Steiner kenden elkaar al vanaf 1902, maar werken pas in 1920 concreet samen. Wegman is geboren op West-Java in het voormalige Nederlands-Indië. Ze studeerde medicijnen in Zürich en vestigde zich in 1911 als arts. Haar eerste zelfstandige antroposofische praktijk was gevestigd in Bazel.
Bazel
Arlesheim
Steiner en Wegman ontwikkelden vanaf 1920 de antroposofische geneeskunde en stichtten in 1921 de Antroposofische Klinik in Arlesheim met Wegman aan het hoofd. Ze was vanaf 1924 tevens hoofd van de medische afdeling van de door Steiner in Dornach gestichte Hochschule. De kliniek in Arlesheim bestaat nog steeds onder de naam Ita Wegman-Klinik of Klinik-Arlesheim, naast het Ita Wegman Ambulatorium in Bazel.
Ita Wegman Ambulatorium in Bazel
Ook was ze betrokken bij de ontwikkeling van samenwerking tussen artsen en therapeuten om de zorg voor patiënten te optimaliseren. Ze is tevens een van de medeoprichters van de Zwitserse multinational Weleda, die is voortgekomen uit het ‘Laboratorium am Goetheanum’ voor antroposofische geneesmiddelen en heilkunde.
Na het overlijden van Steiner en Wegman zijn hun projecten voortgezet. Op gebieden als landbouw, geneeskunde, economie, onderwijs, geestelijke zorg, architectuur, (beeldende) kunst en levensvisie is antroposofie nog steeds een globale inspirerende bron met Dornach en Arlesheim als centra. En dan te bedenken dat het episch centrum van de farmaceutische industrie te zien is vanaf deze plaatsen!
De kantons Solothurn (Dornach en het Goetheanum, rechts), Basel-Stadt met de Roche-torens (links), Basel-Landschaft (met Arlesheim en Dom, midden), Elzas en Baden-Württemberg op de achtergrond
Goetheanum
De eerste versie van het huidige Goetheanum brandde op 31 december 1922 af. Het was een houten gebouw met twee koepels op een betonnen fundament op de heuvel van Dornach. Het gebouw ontleende zijn naam aan Wolfgang von Goethe, de door Steiner bewonderde natuurwetenschapper.
Na de brand. Collectie: Goetheanum
De architectuur, glasschilderingen, de fresco’s, symboliek, kleuren, decoratie en inrichting stonden in het teken van de antroposofie. De website van het Goetheanum en het model in de tentoonstellingsruimte naast het Goetheanum geven een uitgebreide toelichting. Dat is wel nodig ook, want toentertijd begrepen alleen ingewijden de betekenis, arbeiders en kunstenaars vaak niet:
“Die ungewohnten Formen, die Bilder der Menschengeschichte in den Kuppelmalereien, die eigenartigen Zeichnungen (Sterne, Engel, Dämonen) in den Glasfenstern: Wir sollten helfen, so etwas zu errichten. Wäre es nicht richtig, dass wir selbst möglichst auch verstünden, was da dargestellt wird?“
Brandstichting was op 31 december 1922 de oorzaak van de brand. Steiner wilde echter geen onderzoek. Wel had Paus Benedikt XV (1854-1922) in 1919 de antroposofische beweging in de ban gedaan. In het katholieke Dornach (het bisdom Bazel zetelt sinds 1828 in de stad Solothurn) en in het katholieke Arlesheim ontmoette Steiner ook veel weerstand.
Collectie Goetheanum, permanente expositie, links het oude Goetheanum, rechts het huidige gebouw. Daartussen de gebouwen tussen 1914 en 1925
Voor Steiner betekende de catastrofale band echter niet het einde van zijn levenswerk, maar juist het momentum voor een nieuw begin. Een goed omen was het behoud van zijn monumentale houten sculptuur van de ‘Menschheitsrepräsentant’ waaraan hij samen met de Engelse kunstenares Edith Maryon (1872-1924) werkte. Op het moment van de brand stond het beeld nog in het belendende atelier, hoewel het al in 1920 in het Goetheanum had moeten staan.
Steiner richtte in december 1923 een nieuwe Antroposophische Gesellschaft en de ‘Hochschule für Geisteswissenschaft am Goetheanum‘ op. De school had de afdelingen Schöne Wissenschaften, redende und musikalische Künste, medische Sektion, Mathematisch-Astronomsiche Sektion en bildende Künste.
Tegelijkertijd ontwierp hij het nieuwe Goetheanum van beton, maar weer volledig gericht op het antroposofische gedachtengoed met één vernieuwing: het gebouw past zich aan de geologische omgeving met haar rotspartijen aan. In Bazel ontwierp een andere architect in deze tijd een monumentale kerk van beton!
Het atelier waar Steiner op 30 maart 1925 overleed
Honderd jaar geleden overleed Rudolf Steiner in zijn atelier, terwijl de bouwwerkzaamheden voor het nieuwe Goetheanum al begonnen waren. De bouw duurde nog vele jaren, maar de ateliers van het oude Goetheanum en de vele villa’s van antroposofen gaven de contouren van het huidige complex al aan.
Het is een groot koepelvorming gebouw van beton, dat de tijdsgeest goed weergeeft. Modern, Art Deco, organische vormen en kleuren, surrealisme, voorzien van veel symboliek, schilderingen, antroposofische kleuren en beeldhouwwerk met de evolutie van de mensheid en de persoonlijke (spirituele) ontwikkeling van mensen zijn het motief.
De hoofdingang (west), twee geredde werken van de brand (1922)
In de nabije omgeving van het Goetheanum zijn ongeveer 180 andere huizen in dezelfde stijl gebouwd na 1928. Het Goetheanum is nog steeds in gebruik als ruimte voor het internationale antroposofische centrum, onderwijs, (kunst), lezingen en voorstellingen van muziek en toneel.
Conclusie
De door Steiner opgerichte Antroposophische Gesellschaft heeft wereldwijd ongeveer 50 000 leden met nationale afdelingen. Het Goetheanum is al lang geen kolonie meer, maar tegenwoordig een campus met een Hochschule, medische en biologisch-dynamische tuinen en het pedagogische, culturele, spirituele en zakelijke centrum van de organisatie met uiteenlopende activiteiten.
De Steinerscholen (Vrije Scholen of Waldorfscholen) zijn gevestigde onderwijsinstellingen. Het levenswerk van Steiner is voor veel mensen in het dagelijkse leven nog steeds een wereldwijde bron van inspiratie.
(Bron: Goetheanum; David Marc Hoffmann, Rudolf Steiner. Sein Leben und Wirken, Basel 2025)
Impressie van de ateliers en Villa’s
Glashaus
Heizhaus
Haus Duldeck
De tuinen
Het bijenhuis
Het Präparate-Pavillon, ontworpen door Yaike Dunselman, met het doel om het biodynamische productieproces toegankelijk te maken
Impressies van de Ita Wegman-Klinik in Arlesheim
