De Hinterrhein als Walser en Romaanse cultuur- en handelsweg
15 augustus 2025
Een reis langs de Hinterrhein begint bij het oudste Walserdorp van Graubünden. Het dorp is vernoemd naar de zuidelijke bron van de Rijn, de Hinterrhein. De Vorderrhein ontspringt in het St. Gotthardmassief. Bij Reichenau komen deze rivieren samen.
De Hinterrhein bij Hinterrhein
Hinterrhein (kanton Graubünden) ligt 1 kilometer van de San Bernadinotunnel. Het dal strekt zich nog 10 kilometer verder uit tot de Rheinwaldhorn, die tevens de grens met kanton Tessin markeert. De Hinterrhein ontspringt in de Paradiesgletsjer, die ligt tussen de Rheinwaldhorn en de Rheinquelhorn.
De Hinterrhein, de Brug uit 1693 en het dal richting San Bernardino
Het dorp is een eeuwenoude doorgangsplaats voor handelaren en andere reizigers, over de San Bernadinopas naar de Italiaanssprekende Val Calanca (kanton Graubünden), over de Valserberg naar het Walserdorp Vals, via Splügen en Nufenen over de Safierberg naar het Safiental, over de Splügenpas naar Chiavenna (Italië) of via de Rofflaschlucht en de Viamala naar Reichenau-Tamins.
Collectie: Museum Rheinwald
De Romeinen gebruikten deze route al en tot de komst van de trein en auto in de 19e en 20e eeuw waren de verkeersmiddelen paard en wagen, later diligences en postkoetsen en (muil) ezels.
Collectie: Museum Rheinwald
Vervoer met (muil) ezels was voor de handel tot de komst van trein en auto het belangrijkste transportmiddel voor handelaren. Deze handel wordt aangeduid als Säumerei over Saumwegen. Het Museum Rheinwald in Splügen besteedt uitgebreid aandacht aan de historie van de Säumer (handelaren).
De dorpen langs de route hebben eeuwenlang geprofiteerd van deze verkeersroute. De (kostbare) goederen werden veelal opgeslagen in een grote opslagruimte (Sust). Voedselproducten, wijn, olijfolie, huiden, maar ook luxe producten zoals zijde, olijfolie en specerijen werden langs deze route vervoerd.
Herbergen voor Säumer, koetsiers en passagiers, voedsel en wisselplaats voor paarden en andere dieren, koetsen, reparatiebedrijven, smeden, boeren en diverse andere toeleveranciers en dienstverleners brachten welvaart en werk op deze internationale transitroute.
De Viamala
De handelshuizen en stadspaleizen in deze dorpen herinneren aan deze periode. De traditionele houten Walser woningen en opslagplaatsen staan er echter middenin. Ondernemingsgeest, traditie en innovatie in Zwitserland.
Hinterrhein
In de tweede helft van de 13e eeuw vestigden Duitstalige Walser zich op deze plek in het Rheinwald. De Walser waren immigranten uit Wallis. Waarschijnlijk emigreerden ze vanwege een bevolkingsoverschot en erfopvolging kwesties in grote aantallen naar Graübünden en andere regio’s. Vanuit het dorp Hinterrhein gingen ze vervolgens richting Vals, Splügen en andere gebieden van Graübünden.
Hinterrhein
Verdrag tussen de Heer Von Sax Misox en de Walser in Hinterrhein, 1286. Collectie: Archief Hinterrhein
De Walser kregen toestemming en (fiscale) privileges van de eigenaren van deze gronden. De Heren von Sax Misox (Burg Messoco) en Von Vaz sloten verdragen met de Walser.
Nufenen
Verder stroomafwaarts ligt het walserdorp Nufenen. Het documentatiecentrum Walserama geeft uitgebreid informatie over de Walser, hun cultuur, handel, taal en landbouw.
Splügen
Het dorp geldt, bij wijze van spreken, als het modeldorp voor het transitverkeer met zijn Walser gebouwen en stenen Italiaanse stadspaleizen. Het Museum Rheinwald is in een van deze paleizen gehuisvest. De Heimatschutz heeft in 1995 aan Splügen de Wakkerpreis toegekend. De viaSpluga is een wandel- en cultuurweg tussen Thusis (Via Mala) en Chiavenna over de Splügenpas.
Sufers
Sufers is tegenwoordig vooral bekend vanwege zijn stuwmeer en elektriciteitscentrale en het gigantische fort Crestawald, dat ten tijde van de réduit (1940-1945) als verdediging tegen de Italiaanse dictatuur is gebouwd.
Schams
Het oorspronkelijk Romaanssprekende gebied omvat de Via Mala, de Rofflaschlucht, Val Ferrera en Andeer en Zillis als belangrijkste dorpen, naast diverse kleine gehuchten. Tot de 20e eeuw bleef Romaans de dominante taal en Walser vestigden zich hier niet of in kleine aantallen.
Andeer
Verder stroomafwaarts ligt de plaats Andeer. Andeer was tot voor enkele generaties ook een Romaans sprekend dorp. De aanleg van de Via Mala in 1473 en de nieuwe verkeerswegen in 1818-1822 leidden ook in Andeer tot een sterke toename van welvaart, werkgelegenheid en inwoners.
De Rofflaschucht en haar Gasthaus profiteerden hier ook van, tot de komt van de Gotthard spoorwegtunnel en daarna de komst van auto’s.
Reichenau
De Hinterrhein en de voormalige Säumerweg vervolgen hun route, onder andere, langs Thusis, Fürstenau, Rhäzuns en Bonaduz om bij Reichenau-Tamins samen te komen met de Vorderrhein en diens Säumerweg.
Conclusie
Wat tegenwoordig goed begaanbare wegen zijn met de Via Mala en de Rofflaschlucht als toeristische attracties, waren eeuwenlang gevaarlijke en noodzakelijke verkeersaders in alle (barre) jaargetijden.
De komst van de Walser leidde vanaf de 13e eeuw leidde tot nieuwe dorpen, andere landbouwmethodes, huizenbouw en taal, de snelle ontwikkeling van handels- en verkeersroutes en ook tot een kaalslag van de bossen vanwege de grote behoefte aan hout.
De Romaanse taal heeft vanaf Andeer lang standgehouden en heeft pas in de loop van de 20e eeuw grotendeels plaatsgemaakt voor Duits. Tegenwoordig is er meer belangstelling voor en gebruik van de Romaanse taal.
Zwitserland is (vooralsnog) een succesvolle smeltkroes van talen, culturen en religies en ook Graubünden met haar Italiaanse, Duitse, Romaanse en Walser wortels getuigt hiervan. Het land geeft echter ook het maximaal haalbare aan en verdergaande ambities zouden wel eens onvoorziene en niet persé positieve gevolgen kunnen hebben.
