De vorige oorlog was nog geen generatie oud, of nieuwe gewelddadigheden vonden plaats aan beide oevers van de Rijn in het gebied van de Hoogrijn en de Bovenrijn.
De Vrede van Bazel (1499) vond plaats in een periode van grote veranderingen. Hoewel historische vergelijkingen veelal anachronistisch zijn (evenals huidige kritiek op onze eeuwenoude voorvaderen), is het toch interessant hiervan in het kader van de periode rond 1500 (Humanisme-Renaissance) en 2000 (te vroeg voor een etiket) melding te maken.
Drukkerij rond 1525. Collectie: Dreiländermuseum Lörrach
Nieuwe communicatie (drukpers (1500), digitale media en kunstmatige intelligentie (2000), ontdekking nieuwe werelddelen (1500), globaliering en exploratie van het heelal (2000), (radicale) hervormings- en protestbewegingen van protestanten, wederdopers boeren en burgers (1500), presidenten (USA), burgers en boeren (diverse Europese landen (2000), angst voor andere religies/landen Osmaanse Rijk (1500), immigratie en terrorisme (2000), tegenstelling stedelijke oligarchieen-platteland (1500), tegenstelling stad-platteland (2000).
Het is niet bekend wat de toekomst brengt, wel kan in grote lijnen de situatie rond 1500-1525 in kaart gebracht worden met betrekking tot de boerenoorlog (Bauernkrieg) en de relatie met de reformatie.
Het Dreiländermuseum in Lörrach heeft dat in de informatieve tweetalige tentoonstelling ‘Umbrüche’ (Ruptures) gedaan. Ze bespreekt de opstand van 1525 in het kader van de Reformatie en in het bijzonder de beweging van de Wederdopers (Wiedertäufer).
Houtsnede rond 1500. De drie standen: de kerk links (bidden), adel rechts (bescherming) en boeren onder (werken). Private leen
De titel ‘Umbrüche’, omwenteling/kentering, is een typering van de periode. De privileges van aristocratie en kerk, oligarchische stadsbesturen, misstanden in de kerk en armoede, honger en gebrek aan perspectief en medezeggenschap voor het grootste deel van de inwoners (toentertijd boeren en arme stedelingen) vormden de basis voor de boerenoorlog van 1525.
De reformatie vanaf 1517 was echter de ideologische vonk voor de opstand:
„Hier liegt die These nahe, dass In der Radikalisierung der reformatorischen Bewegung der revolutionaire Aspekt des Bauernkriegs zu suchen ist. Der Bauernkrieg war eine Massenbewegung. Getragen wurde sie vom Schwung der evangelischen Bewegung, deren Ziele in Bezug auf die Abschaffung des geistlichen Standes die Empörer mit radikalen Mitteln umzusetzen suchten. Überdies zielte der Aufstand mit einem großen Spektrum von beschwerden und Forderungen“, G. Schwerhoff, der Bauernkrieg, blz. 581/583).
Bestaande machtsstructuren van kerk, aristocratie en vooraanstaande burgerij in de steden werden het doelwit van opstandige boeren en ontevreden stedelingen. De reformatoren wilden echter geen verandering van de sociale structuren, maar alleen een hervorming van de kerk.
Collectie: Dreiländermuseum Lörrach
De reformatoren konden het onderling over religieuze zaken nog zo oneens zijn (Martin Luther en Huldrych Zwingli bijvoorbeeld), ze waren eensgezind in de (zeer) gewelddadige onderdrukking van de opstandelingen. De Wederdopers verdienden in hun ogen dezelfde behandeling omdat deze religieuze beweging ook de bestaande machtsstructuren ter discussie stelde.
De Wederdopers en de (protestante) boeren werden daardoor bondgenoten. Hoewel Wederdopers formeel geweld afwezen, hebben ze in deze oorlog soms ook met wapens de kant van de opstand gekozen.
De katholieke en protestante gebieden in de Eidgenossenschaft rond 1700. Deze situatie bestond vanaf ongeveer 1530. In de katholieke regio’s bleef het in 1525 rustig. Beeld: Historisch Museum Baden (CH)
De boerenoorlog van 1525 en Wederdopers in de Eidgenossenschaft
De boerenoorlog die grote delen van Midden-Europa in vuur en vlam zette en het zuidwesten van Duitsland en de Elzas in het bijzonder, begon feitelijk met de Reformatie in Zürich in de Eidgenossenschaft van 13 kantons.
Huldrych Zwingli introduceerde rond 1524 de Reformatie in Zürich. Al snel kreeg het verzet tegen de kerk en de ‘juiste’ interpretatie van de in het Duitse vertaalde bijbel een maatschappelijke dimensie.
De boeren zagen in deze religieuze hervormingsbeweging het momentum voor maatschappelijke veranderingen voor meer zeggenschap en democratisering en verandering van privileges voor de grondeigenaren.
Collectie: Dreiländermuseum Lörrach
De boeren organiseerden zich en mede door de drukpers verspreidde het wensenpakket zich net zo snel als de reformatie. In diverse kantons, met name in Bern, Zürich, Schaffhausen, Solothurn en Bazel kwam het tot ongeregeldheden, beeldenstormen, plunderingen en gewapende opstand.
De plundering van het Kartause Ittingen (de Ittinger Klostersturm, 18 juli 1524, toentertijd een Untertanengebied van de Eidgenossenschaft) is een van beruchte voorbeelden. Het is niet toevallig dat juist deze kantons protestants waren of spoedig zouden worden. Dit geldt zelfs voor Solothurn, dat immers ook een korte periode protestants is geweest.
Kartause Ittingen tegenwoordig
Het eidgenössische pragmatisme, de compromisbereidheid in combinatie met gematigde repressie zorgden voor een snel einde van de boerensoptand. De boeren kregen enkele toezeggingen, wat de onvrede over een aantal kwesties niet wegnam (zie bijvoorbeeld de boerenopstand van 1653). Al met al werkte het compromismodel in verhouding met de omliggende regio’s naar behoren.
Alleen ten opzichte van de wederdopers bleven de standpunten tot ver in de 18e eeuw onverzoenlijk, al bleef het aantal executies in vergelijking met andere landen beperkt.
De Rooms-Duitse koning en keizer, de zeven keurvorsten links en rechts naast de ‘imperator’ en andere leden van het Heilige Roomse Rijk. Collectie: Dreiländermuseum Lörrach
De boerenoorlog en Wederdopers in Duitsland en Elzas
De opstand van boeren, of beter gezegd de bevolking (zo’n 80%) buiten de steden, en ontevreden stadsbewoners sloeg snel over naar gebieden aan de rechterrijnoever in zuidwest-Duitsland en vandaar uit naar noordelijke gebieden en Elzas.
De motieven, de rol van de reformatie en de reformatoren en de eisen waren dezelfde. Deze waren zelfs samengevat in de ‘twaalf artikelen van Memmingen’ van 15 maart 1525 (Die Zwölf Artikel von Memmingen).
De Twaalf Artikelen van Memmingen in hedendaags Duits en het originele titelblad. Dreiländermuseum Lörrach
Naar huidige maatstaven waren het gematigde en redelijke eisen. Voor de protestante en katholieke machthebbers waren het echter ‘ketterse’ opvattingen die de door God geschapen maatschappelijke structuren ter discussie stelden. In tegenstelling tot de Eidgenossenschaft waren de machthebbers in deze regio echter adellijke dynastieën en monarchen, die tot geen enkel compromis bereid waren.
De Schwäbische Bund, in een voorgaand artikel al aan de orde gekomen, richtte zich nu tegen zijn onderdanen. De slecht geoefende boeren waren geen partij voor de legers van hun tegenstanders. Na aanvankelijke successen en plunderingen van kloosters, kerken, burchten en andere instellingen, leden ze nederlaag na nederlaag.
De machthebbers waren net zo meedogenloos tegenover deze opstandelingen, als tegen de wederdopers. De tentoonstelling in het Dreiländermuseum richt zich met name op de motieven en het verloop van de boerenoorlog en de rol van de wederdopers in deze regio.
De choregrafe en danseres Marie da Silva behandelt met studenten van de dansschool „Art & Dance“ uit Lörrach het thema “Umbrüche“ in een videopresentatie
Conclusie
Het museum beoogt het verleden met het heden in contact te brengen. Het doet dit echter niet vanuit een anachronistische zienswijze, maar laat de bezoekers zelf hieraan invulling en een oordeel geven.
De boerenopstand was in de Eidgenossenschaft van korte duur en verliep relatief vreedzaam. Dit geldt ook voor de Reformatie, al leidde deze tot een splitsing in (streng) katholieke en (streng) protestante kantons of verdeeldheid in steden, families en kantons, met nog enkele excessen in 1529, 1531, 1656 en 1712 en uiteindelijk de Sonderbundskrieg van 1847.
Ook de vervolging van Wederdopers was relatief mild, al werden ze ook in de Eidgenossenschaft niet geduld. Daar waren katholieke en protestante kantons het wel over eens.
De gedecentraliseerde opzet van kantons, de Landsgemeinden en de afwezigheid van monarchen en hun aanverwante dynastieën hebben erger voorkomen. De vreedzame splitsing van Appenzell (1597), het Simultaneum en het dulden van protestante of katholieke gemeenschappen duiden hier ook op.
Bovendien was de Eidgenossenschaft een verbond van gelijkwaardige katholieke en protestante kantons. Het protestante Bern en het katholieke Bern werkten bijvoorbeeld nauw samen op een aantal gebieden op basis van gelijkwaardigheid. Het protestante Bazel kende slechts een korte periode van repressie van katholieken (1529-1533) en de katholiek Erasmus (1466-69-1536) is in de protestante Münster begraven vlakbij de hervormer Oekolampad (1482-1531)!
De belegering van Molsheim in Elzas in 1610. Elzas was tot 1648 gebied van Habsburg, maar kende katholieke en protestante gebieden. Protestante troepen belegeren in deze kopergravure (rond 1615) de katholieke stad Molsheim. Collectie: Dreiländermuseum Lörrach
In Duitsland en Elzas was de politieke organisatie anders, ondanks de aanwezigheid van veel vrije Rijkssteden (dat wil zeggen steden met Reichsunmittelbarkeit). Ruim Honderd jaar later (1618-1648, 1672-1697, 1702-1714, 1756-1763) was deze regio weer verwikkeld in dynastieke conflicten, die aan de Eidgenossenschaft grotendeels voorbij gingen.
Om te eindigen met het begin van deze bijdrage. Ook de huidige periode kent ontwikkelingen die inwoners angstig en onzeker maken. Zoals een staatsman rond 1976 echter al verkondigde: “rien ne dure sans les institutions”.
Wat dat betreft hebben de oude Eidgenossenschaft en de nieuwe Confederatie van 1848 zich al in diverse crises als het minst slechte politieke systeem bewezen.
Het is relevant dat het Dreiländermuseum aandacht besteedt aan de eerste grote georganiseerde volksopstand in Duitse gebieden en deze in perspectief plaatst van de reformatie en wederdopers in het bijzonder. Iedere protest- of hervormingsbeweging komt immers voort uit een aantal oorzaken, dat gold rond 1500 en dat geldt nog steeds.
(Bron en verdere informatie: Gerd Schwerhoff, Der Bauernkrieg. Geschichte einer wilden Handlung, München, 2024; Dreiländermuseum Lörrach)
