De Basler Fasnacht, haar laternen en sujets

2 maart 2025

Maandag 10 maart om 04.00 luidt de Martinskirche de Basler Fasnacht in, de Morgenstreich (Morgestraich). Dit Culturele erfgoed van de UNESCO (sinds 2017) heeft in de loop de eeuwen vele veranderingen ondergaan en verandert nog steeds.

Collectie: Museum der Kulturen Basel

Het Museum der Kulturen in Basel, het Fasnachtcomité (en zijn jaarlijkse uitgave Rädäbäng) en diverse andere publicaties geven uitgebreide informatie over dit cultuurgoed en zijn veelzijdigheid.

Het Franse woord voor Fasnacht is Carnaval de Bâle. Het is interessant dat het vocabulaire van Fasnacht voor een aanzienlijk deel bestaat uit Franse woorden (cortège, clique, chaise, repertoire, requisit, sujet, bijvoorbeeld), maar in het Frans bestaat het woord Fasnacht niet.

Afgezien van Franse invloed kende Fasnacht (tot 1924 ook gespeld als Fastnacht) tot 1909 zelfs de uit Duitsland afkomstige Prinz Karneval en veel Duitse woorden! Sindsdien ontvangen de cliquen Frau Fasnacht en is Baselduits de voertaal.

De (leken) priester ontvangt Frau Fasnacht in de Elisabethenkirche de zondagmorgen voor de Fasnacht, Fasnacht 2024

De huidige Fasnacht heeft na de oprichting van het Fasnachtcomité (Faasnachts-Comitée) in 1910 langzaam gestalte gekregen. Dit comité (ook een Frans woord) kwam mede voort uit de in 1858 opgerichte vereniging Quodlibet. Quodlibet bestaat nog steeds, tegenwoordig met nog één activiteit: bridge!.

Laterne ‘Das Quodlibet den Schweizer Turnern’ van Quodlibet, rond 1885. Collectie: Museum der Kulturen Basel

Vooral de periode na 1945 bracht, mede door toegenomen welvaart en maatschappelijke ontwikkelingen (onder andere deelname van vrouwen in cliques, guggenmuziek, opkomst van andere kostuums en types en meer cliquen), veel veranderingen.

Rond verschenen de eerste laternen (Ladäärne/Lampe) met een sujet (Süschée), het jaarlijkse thema van een clique. De Laterne is een soort grote lamp met een gevisualiseerd thema en tekst. Deze laternen hebben zich in de loop der tijd ontwikkeld tot ware kunstwerken.

Laternen van de clique Verschnuuffer

De leden van een clique bepalen het sujet voor de Fasnacht. Een speciale commissie werkt het project vervolgens uit. De thema’s hebben meestal betrekking op lokale en nationale gebeurtenissen, politiek en evenementen (dit jaar bijvoorbeeld de ESC (Eurovisie Song Contest) in Bazel) en internationale politiek, persoonlijkheden of actuele onderwerpen.

De laternen zijn zo groot, dat ze meestal in werkplaatsen worden gemaakt. Leden van clique en derden (kunstenaars, ateliers) werken er aan mee. Ook andere attributen van de Fasnacht, zoals maskers (larven), kostuums en andere voorwerpen, worden door leden of gespecialiseerde ateliers gemaakt.

Inscenering van een ‘larvenatelier’. Collectie: Museum der Kulturen Basel

Op de zondagmiddag voor de Morgenstreich presenteren de cliquen hun laterne aan de leden. Vervolgens worden ze verhuld en onder begeleiding van piccolo’s van de grote of kleine clique vervoerd naar de locatie van vertrek bij de Morgenstreich.