Agenda

De oorsprong van het Museum der Kulturen in Bazel gaat terug tot 1849, toen Bazel een van de eerste publiek toegankelijke etnografische collecties in Europa en de wereld had. Dit jaar viert de kathedraal zijn duizendjarige geschiedenis. De kathedraal en het museum zijn buren en de nieuwe tentoonstelling Moeder en Kind (Mutter und Kind) in het museum is het resultaat van een gemeenschappelijk thema: Maria en haar Kind Jezus. Het museum toont de relatie tussen moeder en kind in elke cultuur op de vijf continenten. Zijn moederschap en de relatie universeel? De tentoonstelling geeft en heeft geen antwoord op deze vraag, maar laat zien hoe moeder en kind op vele manieren in beeld worden gebracht in kunst, mythen en verhalen. De relatie in het deel  van de tentoonstelling is goddelijk gemarkeerd, de afbeeldingen van Maria (Maria lactans) en haar antieke voorgangers (Isis en Horus bijvoorbeeld) of, bijvoorbeeld, Moeder Aarde als (zwangere) vrouw in Peru. In het tweede deel toont de tentoonstelling de relatie ingebed in andere sociale systemen. Een derde deel behandelt de thema’s zwangerschap, geboorte, kraambed en borstvoeding. Ze hebben in elke cultuur een andere betekenis. In het vierde deel worden ideaal en realiteit naast en tegenover elkaar gezet: het uitgebreide gezin, de pleegvader, het één-kind beleid, de alleenstaande moeder, scheidingen, het pleegkind, het ouderschap van koppels van hetzelfde geslacht en andere (moderne) thema’s. De tentoonstelling toont tal  van bijzondere kunstvoorwerpen uit vijf continenten vanuit dit perspectief en laat de conclusies over aan de bezoeker.

De tentoonstelling presenteert het beeldhouwwerk van de Franse kunstenaar Henri Matisse (1869-1954). Hij is vooral bekend vanwege zijn schildertalent, maar zijn sculptuur is ten minste net zo vernieuwend als creatief geweest. De focus van deze show ligt op de artistieke methode, die hij in bijna al zijn sculpturen toepaste: vanuit een naturalistisch ogende vormgeving abstraheerde hij zijn figuren steeds meer tot een radicale stilering. Als in een metamorfose veranderde zijn brons van een natuurlijke vorm naar een kunstvorm. Dit proces van transformatie vindt parallellen in zijn schilderijen en tekeningen. Zijn artistieke methode wordt geïllustreerd met meer dan 70 werken uit de hele wereld, vergezeld van reproducties van historische foto’s, films en muziek. Zijn verschillende inspiratiebronnen – naaktfoto’s, Afrikaanse en antieke modellen – ronden de voorstelling af.

De tentoonstelling presenteert het leven van Kartuizers aan de hand van schilderijen van Augustin Pasquier (1967) en vertelt het verhaal van een onbekende wereld met verrassende ontmoetingen. Dit mysterieuze universum van de Orde van Kartuizers nodigt uit nadenken over onze manier van leven, overtuigingen en relatie met de wereld om ons heen. In moderne wereld biedt deze ontdekkingsreis een moment van reflectie, onderzoek en een nieuw perspectief en de schilderijen verbeelden deze wereld op een treffende manier.

Wilhelm Leibl (1844-1900) is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het realisme in Europa, bewonderd door zijn tijdgenoten Gustave Courbet (1819-1877), beïnvloed door Edward Manet (1832-1883) en gerespecteerd door Vincent van Gogh (1853-1890). Hij schilderde vooral portretten en interieurs met landelijke motieven. Door zijn regelmatige deelname aan internationale tentoonstellingen in Wenen, Berlijn, Hamburg, München, Boedapest, Bazel, Winterthur, Zürich, New York en Washington werd hij beschouwd als een van de belangrijkste Europese realisten.

Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur (1989) presenteert de tentoonstelling After the Wall: Design since 1989 design van de afgelopen drie decennia. Uitgangspunt is de invloed van de grote technologische, culturele en sociaal-politieke ontwikkelingen, zoals vervuiling, klimaatverandering, computers en mobiele telefoons, consumptiebewustzijn, recycling en exploitatie van grondstoffen. De tentoonstelling toont design en grafisch ontwerp van grote en kleine ontwerpers en retailers, waaronder Jasper Morrison, Philippe Starck, Hella Jongerius, Muji en IKEA.

De tentoonstelling toont de werken en artistieke ontwikkeling van de Bazelse kunstenaar Max Sulzbachner (1904-1985). Sulzbachner was een bewonderaar van het (Duitse) expressionisme en in het bijzonder van Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938), hoewel hij nooit tot de kring van Kircher en zijn Davos vrienden zou behoren. Tijdens zijn verblijf in Berlijn in 1921 kwam hij in contact met het expressionisme. Hij werd daarna lid van de kunstenaarsgroep Rot-Blau in Bazel, de latere groep 1933 (Gruppe 1933). Sulzbachner was veelzijdig, hij was niet alleen een schilder, maar ook een decorateur, ontwerper, hij maakte veel houtsneden, keramiek, karikaturen en boekillustraties. Moonlit Nights (Mondnächte) is de titel van een reeks beroemde houtsneden die hij in 1925 creëerde, inclusief stilistische verwijzingen naar Edvard Munch (1863-1944) en Kirchner. De Moonlit Nights belichtte een veel voorkomend expressionistisch thema, gebaseerd op Fjodor Dostojevsksi’s boek Rodion Raskolnikoff, ook bekend als Schuld en Boete (1866).

Het museum had het geluk de originele schetsboeken, brieven en andere geschriften te vinden. Dat maakte de reconstructie van het ontstaan van deze beroemde houtsneden mogelijk. Na 1924 en zijn verblijf in Parijs omarmde hij het Franse modernisme en surrealisme, beïnvloed door onder meer Salvador Dalí (1904-1989) en Robert Delaunay (1885-1941). Na 1945 zou hij tot zijn dood op vele terreinen van de kunst actief blijven, in het onderwijs, als adviseur en als schepper van vele werken.

Romantiek, melancholie, natuur en olieverfschilderijen zijn de begrippen die het werk van de Zwitserse kunstenaar Leopold Rabus (1977) typeren. Door de mix van hedendaagse en oude kunst vormt zijn werk een dialoog met kunstgeschiedenis. Rabus werk ziet er realistisch uitziet, maar krijgt vaak een surrealistisch en parodisch karakter. Zijn werk wordt in deze tentoonstelling in perspectief geplaatst van een aantal door hem geselecteerde werken van het museum.

Handtassen zijn niet altijd cultusobjecten voor vrouwen geweest. Vroeger droegen zowel mannen als vrouwen zakken en tassen. In de loop van de modegeschiedenis veranderde de unisex tas echter geleidelijk aan in een handtas die uitsluitend voor vrouwelijk gebruik bestemd was. Pas in 1875 werd een handtas met draagriem geïntroduceerd. Het was in de 20ste eeuw dat handtassen hun grote bloei beleefden. Tassen zoals de zogenaamde Kelly-tas werden absolute cultusobjecten en iconen. Enkele van de grootste en meest invloedrijke tassenontwerpers, waaronder Louis Vuitton, Hermès, Gucci en Prada produceerden oorspronkelijk luxe reisbagage, maar doken al snel in deze lucratieve markt. Het feit dat de handtas bekend werd als symbool van vrouwelijkheid had veel te maken met de enscenering van de mode. Door de geschiedenis heen is één ding hetzelfde gebleven: de handtas is een zeer persoonlijk object. De tentoonstelling met ongeveer 400 voorwerpen geeft inzicht in de geschiedenis van de handtassen vanaf 1550.

Bij de oprichting van Bauhaus (1919) had Johannes Itten (1888-1967) al een radicale positie als kunstenaar ingenomen in zijn streven naar de volstrekte dematerialisatie van individuele objecten, en hij formuleerde dit idee programmatisch in de beroemde Bauhaus almanak Utopia: Dokumente der Wirklichkeit. Centraal in de tentoonstelling staan zijn nieuw onderzochte dagboeken en schetsboeken. Ze maakten vanaf 1913 integraal deel uit van zijn artistieke praktijk en zijn nog nooit eerder op zo’n grote schaal getoond. Ze helpen niet alleen zijn kunsttheoretische reflecties op kleur te begrijpen, maar ook zijn gedachten over de principes van de kunst en zijn tot nu toe onbekende studie van de oude meesters.

De tentoonstelling geeft een overzicht van zijn ontwikkeling vanaf het begin in Zwitserland tot aan zijn verblijf in Stuttgart, Wenen, Weimar en Herrliberg, en behandelt ook zijn activiteiten in Berlijn, Krefeld en Amsterdam. In combinatie met toonaangevende werken uit zijn geschilderde oeuvre geeft deze opzet een goede indruk van zijn artistieke werkprocessen en wereldbeeld.

Het Surrealisme was een van de meest invloedrijke kunststromingen van de twintigste eeuw, voortgekomen uit de (Franse) literatuur van het einde van de negentiende eeuw met een voorloper in Dada (1916) en als reactie op de Nieuwe Zakelijkheid van bijvoorbeeld Bauhaus. De expositie Objects of Desire: Surrealism and Design 1924 – Today onderzoekt de relatie tussen surrealisme en design en onthult de enorme invloed die de beweging de afgelopen honderd jaar heeft gehad en nog steeds heeft op vormgeving en de kunst. Het heeft kunstenaars aangemoedigd de realiteit ter discussie te stellen en achter de dagelijkse werkelijkheid een andere beleving te zien, het surrealisme. André Breton (1896-1966) en zijn manifest in 1924 verwoordden het Surrealisme voor het eerst gestructureerd. Breton was na 1916 ook betrokken bij Dada. Dit komt tot uitdrukking in het werk van René Magrit (1898-1967): Ceci n’est pas une pipe (1929), maar ook in de (fantasie/droom) wereld van bijvoorbeeld Salvador Dalí (1904-1989). Niets is als het ware wat het lijkt. Het spectrum van voorbeelden varieert van Duchamps ready-mades en Dalí’s sensuele objectsculpturen tot werken van ontwerpers als Carlo Mollino of Gae Aulenti en omvat actuele ontwerpen die nieuwe technologieën of genderrollen analyseren.