Auteur: Maarten Koning

De Rijn was en is een grens- en verbindingselement. De betekenis van de Rijn voor politiek, handel, cultuur, taal, godsdienst en conflicten is complex. De Rijn stroomt al vele millennia geduldig vanaf de St. Gotthard naar de Noordzee.

De afgelopen tweeduizend jaren laten een gestage ontwikkeling zien van stedenbouw en handelsstromen. Voor de Romeinen maakte de Rijn niet alleen deel uit van hun infrastructuur en grens. Hij was ook een godheid, Rhenus. Julius Caesar (100-44 v.Chr.) wees de Rijn aan als de militaire en natuurlijke grens tussen Gallia en Germania.

Keizer Augustus (62 v. Chr. – 14 n. Chr.) trok na de verovering van het gebied van het huidige Zwitserland (15-13 v. Chr.) echter de Rijn over. De Romeinen trokken zich na 9. AD (de verloren Varusslag, met het verlies van drie legioenen), weer terug op de linkeroever van de Rijn. Later vestigden ze zich weer tijdelijk op de rechterrijnoever.

Zij hadden een militaire vloot en stichtten vele steden en havens langs de Rijn. De handel op en langs de Rijn bloeiden tot het langzame verval van het Rijk (in een proces vanaf 260 tot 410). Na het vertrek van de Romeinen stortte de handel in, al verdween deze nooit helemaal.

De Frankische en Karolingische tijd (8e-9e eeuw) was een nieuwe bloeitijd. De bouw van kloosters, kerken, kathedralen vanaf de bovenloop van de Rijn tot aan de Lage Landen creëerde een nieuwe infrastructuur voor handel, steden en uitwisseling over lange afstanden.

De abdijen van St. Gallen (719) en op Reichenau (742) zijn maar enkele van de vele belangrijke abdijen uit de Frankische tijd. Dorestad, Nijmegen en andere plaatsen in Nederland kwamen ook tot grote bloei.

Het Heilige Roomse Rijk bouwde vanaf de 11^e eeuw voort op deze fundamenten. Keulen werd in de 12e eeuw een van de belangrijkste bedevaartsoorden in de christelijke wereld en een belangrijke handelsstad.

Kathedralen, kerken en abdijen in onder andere Chur, Bazel, Konstanz, Straatsburg, Speyer, Worms, Keulen en Nijmegen sierden de rivier met een band van kerken die keizer Maximiliaan (1459-1519) de “Pfaffengasse” noemde.

De steden langs de Rijn groeiden steeds sneller vanaf de zestiende tot de negentiende eeuw (ondanks de vele oorlogen en epidemieën), onder andere Bazel, het Roergebied en Rotterdam.

Tot de negentiende eeuw was het echter onmogelijk vanwege de vele Duitse vorstendommen en soevereine kantons in het huidige Zwitserland om internationale afspraken te maken over het bevaarbaar en beheersbaar maken van deze rivier.

De grensoverschrijdende samenwerking van de oeverstaten Zwitserland, Oostenrijk, Liechtenstein, Duitsland, Frankrijk en Nederland is een ontwikkeling van de negentiende en twintigste eeuw.

Op het Congres van Wenen (1815) besloten de landen aan de Rijn een reglement voor de Rijnvaart op te stellen. Zij richtten ook Internationale Centrale Commissie voor de Rijnvaart op. Deze functioneert nog steeds met zetel in Straatsburg.

De mens heeft vervolgens door de beschikbaarheid van nieuw technieken en machines in de tweede helft van de negentiende eeuw ingegrepen om de loop van de Rijn en de vele overstromingen te beheersen en de rivier beter bevaarbaar te maken.

De Rijn met zijn huidige loop met sluizen, dijken en afwateringskanalen bestaat sinds het einde van de 19e eeuw. De Rijn als handelsrivier is tegenwoordig een onmisbare schakel voor het vervoer en de overslag van goederen van Noord- naar Zuid-Europa en omgekeerd.

De rivier heeft alleen geen militaire- en defensieve functie meer. Over de Rijn is al veel geschreven (vanaf de Grieken en Romeinen) en gezegd (vanaf de eerste bewoners), maar deze conclusie geeft een adequate samenvatting:

Hier kreuzen sich die bedeutendsten europäischen Kulturströme, frühe mediterrane Einflüsse, westliche Regionalismen, östliche Neigung zum Okkulten, nördliche Mythologie, preußisch-kategorischer Imperativ, Ideale der französischen Revolution und noch manches andere (Max Ernst, 1953).

(Bron: Marie-Louise von Plessen (Red.), Der Rhein, Eine europäische Flussbiografie, Bonn, 2016).

Het meer van Konstanz (Bodensee) is door de eeuwen heen een belangrijke handelsroute van oost naar west en van zuid naar noord geweest. De Keltische bewoners hebben als belangrijkste erfgoed een aantal nederzettingen van paaldorpwoningen nagelaten. Diverse musea en replica’s van deze dorpen zijn rondom het meer te zien.

De Romeinen hebben vervolgens vanaf 15. v. Chr.  de basis gelegd voor de economische, religieuze en stedelijke ontwikkeling van deze regio. De lokale bewoners, Keltische en Germaanse stammen, werden niet alleen Romeinse burgers, de stichting van steden en nederzettingen. Handel, scheepvaart en wijnbouw kwamen tot ontwikkeling.

Na de Romeinse tijd (na de vijfde eeuw) hebben geromaniseerde Kelten, Alemannen en Franken in een proces van eeuwen de taal en cultuur verder gestalte gegeven. De Frankische koninkrijken van de Merowingers en Karolingers, het Hertogdom van Alemannen, het Keizerrijk van Charlemagne (800-843), het Heilige Roomse Rijk, lokale heersers en het Christendom (vanaf de vierde eeuw) zijn bepalend geweest.

In de vierde eeuw, nog tijdens en door de structuren van het Romeinse Rijk, deed het Christendom zijn intrede in deze regio. De abdij van St. Gallen, de Kartause van Ittingen, de bisschopsstad Konstanz en het kloostereiland Reichenau verbeelden de innige samenwerking en contacten vanaf de vroege middeleeuwen.

Het beroemde ontwerp (rond 810) voor de abdij van St. Gallen is bijvoorbeeld afkomstig uit de het klooster Reichenau. Ook lagen landgoederen van de kloosters en latere wereldlijke heersers aan beide kanten van de huidige landsgrenzen van Oostenrijk, Zwitserland en Duitsland.

Zwaben (Schwaben), Habsburg en de (langzame) ontwikkeling van de Zwitserse Confederatie speelden vanaf de dertiende en veertiende eeuw een belangrijke rol in dit proces. De kantons Thurgau, St. Gallen en Schaffhausen zijn tegenwoordig de belangrijkste bestuurlijke eenheden aan de Zwitserse kant van het meer. In Duitsland valt deze regio in de Bondsstaat Baden-Württemberg. In het oosten grenst het meer aan Oostenrijk.

De grens tussen Duitsland en Zwitserland, of tussen de EU en Zwitserland, is een (denkbeeldige) lijn dwars door het meer (en de Rijn) heen loopt. Deze grens heeft het (handels- en personen) verkeer nooit effectief in de weg gestaan, afgezien van de eerste helft van de twintigste eeuw vanwege de politieke situatie en twee wereldoorlogen.

In de nadagen van de Tweede Wereldoorlog, in mei 1945, na de Duitse capitulatie, heeft een deel van de Duitse schepen op de Bodensee zijn toevlucht gezocht in Zwitserland, een onbelemmerde vaarweg van een paar kilometer. Tevergeefs, want de (Franse) bezetter van Baden-Württemberg vorderde de schepen met succes terug.

Des te betreurenswaardiger is het dat een van de helden van het Duitse verzet George Elser (1903-1945) in de Tweede Wereldoorlog uitgerekend in Konstanz is gearresteerd na zijn mislukte aanslag op de Führer op 8 november 1939 in München. Het (grens) verkeer van personen, goederen, ideeën en cultuur is vrijwel altijd onbelemmerd geweest. George Elser werd deze grens op 8 november 1939 echter noodlottig.

Het meer van Konstanz, met onder andere Konstanz, Meersburg, Bregenz, Lindau en Friedrichshafen aan Duitse en Oostenrijkse kant en Kreuzlingen, Romanshorn, Rorschach en Arbon aan Zwitserse kant, is nog steeds het middelpunt van een grenzeloze cultuur, handel, scheepvaart en personenverkeer.

De politieke ontwikkelingen, grenspalen en landsgrenzen hebben op deze rivier geen invloed gehad. Een rijk geïllustreerde uitgave leidt de lezers door deze regio en haar vele cultuurhistorische schatten, steden en plaatsen.

(Bron: P. Brauns, 101 Orte zum Verweilen und Entdecken, Darmstadt, 2015).