Eeuwenoude Zwitsers-Frans-Duitse relaties, Montbéliard, Belfort en de Bourgondische Poort
12 maart 2026
Slechts weinige Fransen, Duitsers of Zwitsers weten tegenwoordig waar de stad Mömpelgard ligt. Dat is ook niet verwonderlijk, want de Franse naam is tegenwoordig Montbéliard (Franche-Comté).
Deze stad, stadsrechten en Reichsunmittelbarkeit sinds 1283, ligt niet alleen aan de Duits-Franse taalgrens en de Bourgondische Poort (Burgundische Pforte/La Porte de Bourgogne) aan de Doubs, maar is vanaf de middeleeuwen tot de Franse Revolutie vrijwel onafgebroken een onafhankelijk graafschap in een personele unie met het hertogdom Württemberg geweest. Weliswaar ligt de stad met tegenwoordig ongeveer 27 000 inwoners in het Franstalige gebied, maar de Duitse culturele en linguïstische invloeden zijn onmiskenbaar.
Mons Beligardis, Montbéliard of Mömpelgard
De naam is afgeleid van Mons Beligardis, Montbéliard in het Frans, aanvankelijk Mümpelgard, later Mömpelgard in het Duits. Het Franstalige graafschap Montbéliard maakte tot 1032 deel uit van het Bourgondische Koninkrijk (888-1032), vervolgens tot 1793 van het Heilige Roomse Rijk. Het graafschap en de stad stonden vanouds in nauw contact met de Franse en Duitse cultuur en taal van Lotharingen, Sundgau, Bourgondië en Zwitserland.
Dit vloeit onder andere voort uit de bijna vier eeuwen durende relatie met het hertogdom Württemberg (1397-1793), het Habsburgse bezit van de Duitstalige Sundgau (tot 1648) en Elzas (tot 1681). Kortom, Montbéliard, om deze naam verder te gebruiken, was, evenals Mühlhouse/Mühlhausen (een zugewandter Ort van de Eidgenossenschaft tot 1792) een van de laatste onafhankelijke bastions ten tijde van de Franse zonnekoning Lodewijk XIV (1638-1715).
Lodwijk annexeerde de Franche-Comté (Spaans-Habsburgs bezit) en de Sundgau (Oostenrijks-Habsburgs bezit) in 1648 (vrede van Westfalen) en de Elzas in 1681. Alleen Montbéliard en Mulhouse werden (nog) niet geannexeerd.
Montbéliard en de hertog van Württemberg
De graven van Montbéliard stierven in 1407 in mannelijke lijn uit. De dochter van de laatste graaf was in 1397 gehuwd met de hertog van Württemberg. Deze dynastie had haar bestuurlijk centrum in Stuttgart in Schwaben, maar bezat diverse andere bezittingen (langoederen, dorpen en stadjes) aan de linkerrijnoever, onder andere Héricourt, Blamont, Clémont, Franquemont en Chatelot, en was een belangrijke vorst in het gebied van de Bovenrijn (Oberrhein) en in het Heilige Roomse Rijk. Voor Montbéliard was het echter een introductie in Schwaben.
Musée d’Art et d’histoire Hôtel Beurnier-Rossel
Voor de hertog was het geen rustig bezit. De bisschop van Bazel, tot 1477 de hertog van Bourgondië, daarna de Franse koning, Habsburg en lokale heersers (bijvoorbeeld de graven van Ferrette/Pfirt) hadden het op deze stad en haar bezittingen voorzien. Bovendien had de Eidgenossenschaft belangstelling in een verbond als zugewandter Ort.
Na 1477 bepaalde vooral het Habsburgs-Franse conflict de politiek van Württemberg en haar bezittingen in deze regio. Dankzij politiek manoeuvreren en diplomatie slaagde Württemberg erin in alle twee buiten de poorten van Montbéliard te houden (Die stadt wollte sich “in die welsche hand nit geben noch kommen lassen, sunder darum sterben und verderben, damit sy by der tütschen nacion bliben“).
het kasteel en museum des ducs de Wurtemberg
Daarbij speelde de staatsrechtelijke positie ook een rol. Montbéliard en Württemberg waren vanaf de 16e eeuw een personele unie, zonder een vertegenwoordiging van Montbéliard in de Landtag van Württemberg in Stuttgart. Montbéliard bleef een vorstendom in een personele unie. De hertog resideerde lange tijd niet in Monbéliard , maar in Stuttgart en verre familieleden bestuurden het graafschap.
Toch groeide er een sterke culturele, taalkundige en na de Reformatie in 1524 een religieuze band tussen het Franstalige Montbéliard en het Duitstalige Württemberg. De hertog ging namelijk in 1534 over tot het lutheraanse geloof, nadat hij dit geloof eerst in Montbéliard had geïntroduceerd. Montbéliard was zelfs de eerste gereformeerde staat op het gebied van het huidige Frankrijk. Guillaume Farel (1489-1565), geen onbekende in Franstalig Zwitserland, was de drijvende kracht achter de reformatie in Montbéliard.
Het kleine Montbéliard werd een toevluchtsoord voor hugenoten en bovendien een religieus strijdperk tussen Lutheranen en Calvinisten, waarbij de Lutheranen de overhand behielden. Voor de katholieke Franse koningen was Montbéliard een protestante luis in de pels, maar het lukte ze niet de stad te veroveren.
Het aanvankelijk Franstalige Montbéliard onderging bovendien steeds meer Duitse culturele invloeden, niet alleen uit Württemberg en Schwaben, maar ook uit de Sundgau, Elzas en de Eidgenossenschaft. Niet alleen het hofleven en bestuur van Württemberg, maar ook Duitstalige dominees, kooplieden, architecten en handwerklieden beïnvloeden de cultuur. Het bekendste voorbeeld is wellicht de architect Heinrich Schickhardt (1558-1635).
Martinskerk
Zijn gebouwen, onder andere het kasteel, de Martinskerk, stadsplanning, molens, bruggen en het Collégium, domineren nog steeds het stadsbeeld. Aan de andere kant beïnvloedde de Franstalige cultuur uit Montbéliard het (hof)leven in Württemberg.
Montbéliard was in de ware zin des woords een Frans-Duitse samenleving. Een diplomaat verwoordde het in 1681 als volgt: “sah ich erstenmal mit Erstaunen die deutschen Sitten”. En inderdaad, kleding, architectuur, meubels, taal en het Duitse cultuurgoed waren omnipresent,
Niet alleen was deze stad een Duits-Frans grensgebied, maar ten zuiden van Montbéliard was de heuvelachtige Burgundische Pforte ook de grote ‘Wasserscheide’ tussen het stroomgebied van de ‘Franstalige’ Rhône en de overwegend ‘Duitstalige’ Rijn. Het machtige kasteel van Belfort (in de elfde eeuw door de graaf van Montbéliard gebouwd), in de 17e eeuw verbouwd door Sébastien Le Prestre, seigneur de Vauban (1633-1707), was het belangrijkste verdedigingswerk.
De leeuw van Belfort
De Franse annexatie maakte op 10 oktober 1793 echter een einde aan het graafschap Montbéliard en de personele unie met Württemberg. Het oude graafschap maakte vervolgens deel uit van de Rauraakse Republiek (1793), het département Mont-Terrible (1793-1800), het département Haut-Rhin (1800-1815) en vervolgens het département Doubs in de (huidige) regio Bourgogne-Franche-Comté.
Département Mont-Terrible (1793-1800). Afbeelding: Wikipedia
Porrentruy, Delémont en Ajoie
De graaf van Montfaucon verwierf het graafschap Montbéliard in 1162. Montfaucon verwierf niet alleen veel gebied in het Pays de Vaud en Ajoie, maar ook de stad Porrentruy (Pruntrut) in Zwitserland als leen van de bisschop van Bazel. Eeuwen later, 1793–1813 ten tijde van de Franse overheersing, waren Porrentruy en Delémont (Delsberg) de hoofdsteden van de twee arrondissementen van de opeenvolgende departementen Mont-Terrible en Haut-Rhin. Pas in 1815 werd de (Zwitserse) band met Montbéliard (en Mulhouse) definitief in het Congres van Wenen (1814-1815) doorgesneden.
Conclusie
Deze beknopte historie van Montbéliard is niet alleen een indicatie van de eeuwenoude intensieve Zwitsers-Frans-Duitse relaties, wederzijdse beïnvloeding en uitwisseling, maar ook van het abrupte einde vanaf de 19e eeuw en de vorming van de natiestaten.
Deze eeuwenoude vervlechting is echter geen reden om op te gaan in een politiek, bureaucratisch en juridisch model dat niet compatibel is met het succesvolle eeuwenoude Zwitserse model, dat niet ouderwets, maar juist richtinggevend is.
Indrukken van het kasteel
Indrukken van Fort en stad Belfort
Josephine Baker en Belfort
