Een wereldprimeur van religieuze hervormingen in Zürich in 1525
9 april 2025
Martin Luther luidde op 31 oktober 1517 met zijn 95 stellingen in Wittenberg de grootste scheiding van de christelijke kerk aan sinds 1054 (de scheiding tussen de rooms-katholieke kerk en de orthodoxe kerk).
Deze scheiding was niet alleen religieus en politiek, maar ook geografisch geïnspireerd. West- en Centraal-Europa aan de ene kant, Oost-Europa (het Byzantijnse rijk) aan de andere kant. De orthodoxen hadden weliswaar een gemeenschappelijke noemer, maar ontwikkelden al snel hun eigen regionale identiteiten.
Paus Leo IX (1002-1054) en Michael Kerularios (1000-1059), Patriarch van Constantinopel. Grieks handschrift 15e eeuw. Staatsbibliotheek Palermo. Beeld: Wikipedia
Protestanten en wederdopers
Vijf eeuwen en verschillende mislukte hervormingspogingen later was het rooms-katholieke Europa klaar voor een scheiding. De hervormingen voorgesteld door Luther waren weliswaar de directe aanleiding, maar de discussies waren al eeuwenoud. Erasmus was een van de vele kritische theologen, Jan Hus was een eeuw eerder (1415) op de brandstapel terecht gekomen.
Dankzij de boekdrukkunst, de renaissance, het humanisme en de armoede in de steden en landelijke gebieden bereikten de hervormingsplannen van Luther in korte tijd een breed publiek. Bovendien schreef hij in het Duits en niet in het Latijn (hoewel een groot deel van de bevolking nog analfabeet was).
De ideeën van Luther bereikten snel de Zwitserse Confederatie, in de eerste plaats de grote steden (Bazel, Bern, Zürich, Schaffhausen). Zürich had een wereldprimeur: in korte tijd ontstonden er rond 1525 twee nieuwe wereldreligies: de evangelisch gereformeerde kerk volgens Huldyich Zwingli (1484-1531) en de wederdopers. Luther en Zwingli verschilden op verschillende religieuze dogmatische punten, maar verwierpen en vervolgden beiden de wederdopers (hoewel zij ook protestanten waren).
Collégiale in Neuchâtel met standbeeld Guillaume Farel (1489-1565)
Calvinisme
Niet alleen de stedelijke gebieden van de oude Zwitserse Confederatie, maar tien jaar later waren de onafhankelijke republiek Genève en het vorstendom Neuchâtel gebieden met een eigen hervorming: het calvinisme. Zwitserland was het episch centrum van het humanisme aan de ene kant en de dogmatische discussies van de nieuwe wereldreligies aan de andere kant.
Genève bleef eeuwenlang de hoofdstad van het calvinisme. Duizenden studenten uit Nederland bezochten bijvoorbeeld de door Calvin opgerichte academie. Willem van Oranje wordt zelfs geëerd op de Muur van de Reformatie in Genève, net zoals Michiel de Ruyter zijn plaquette heeft in de Grossmünster in Zürich (en zijn graf in de Nieuwe Kerk in Amsterdam en een feest dat aan hem is gewijd in Hongarije).
Willem van Oranje op de Muur van Hervormers: “Le 26 juillet 1581 les Etats-Generaux reunis a la Haye adpotent la déclaration d’indépendance des Provinces-Unies”.
Disputatio in Zürich
De hervorming in Zürich was de eerste in de oude Zwitserse Confederatie, op Zwitserse wijze na een ‘disputatio‘, discussie en stemming in de regering. Deze hervorming ging echter niet ver genoeg voor sommige hervormden. Zij baseerden zich op de afwijzing van de doop van baby’s, omdat het geloof een belijdenis is en een baby nog niet dat onderscheidingsvermogen heeft.
En ze wilden geen staatskerk, maar religieuze gemeenschappen die privé georganiseerd waren. Met andere woorden, ze erkenden de kerkelijke, dus staatskundige hiërarchie niet. In die tijd was er nog geen scheiding tussen kerk en staat.
Ook in dit geval vond er een disputatio plaats op 17 januari 1525 tussen de protestant Zwingli en de wederdoper Konrad Grebel (1498-1526). Zwingli won het debat, maar dat verhinderde niet de doop van de eerste volwassenen op 21 januari 1525, waaronder Grebel en Felix Manz (1498-1527).
Daarna escaleerde het conflict, vooral omdat de wederdopers de staatskerk (de nieuwe protestante kerk, de katholieke kerk was dat al eeuwen) en de gewapende dienst voor de regering niet erkenden.
Voor de machthebbers was het anabaptisme (wederdopers) synoniem met anarchie, het niet betalen van belastingen en het niet dienen in het leger. Zo ondermijnden ze het gezag van de staat (en de privileges van de leiders). Ze werden vervolgd (door de protestanten en de katholieken) en soms, zoals Felix Manz, ter dood gebracht.
De disputatio van 17 January 1525. Seculiere bestuurders (l), theologen (r), vooraan de wederdopers, zittend de hervormers (Zwingli). Collectie: Zentralbibliothek Zürich
Een nieuwe wereldreligie met wortels in Zürich
Vanwege de vervolging in Zürich (en later andere steden) zochten en vonden ze toevlucht op het platteland, waar de wederdopers op veel sympathie en aanhangers konden rekenen. Het was immers de tijd van de boerenopstanden. De religieus geïnspireerde wederdopers en de politiek gemotiveerde boeren hadden elkaar gevonden. Een tentoonstelling in het Dreiländermuseum in Lörrach onderzoekt deze context in detail.
De wederdopers van Zürich vluchtten uiteindelijk naar de Verenigde Staten, waar ze Amish- en Mennonieten gemeenschappen stichtten. De Amish zijn vernoemd naar de Zwitser Jacob Ammann (1644-1712), de Mennonieten naar de Fries Menno Simons (1496-1561). Bovendien zijn er nog verschillende andere afsplitsingen van de wederdopers in de wereld, een echte wereldreligie derhalve.
De tentoonstelling ‘Verfolgt, Vertrieben, Vergessen – 500 Jahre Täufertum im Kanton Zürich‘ in de Zentralbibliothek Zürich toont deze weinig bekende maar bewogen geschiedenis met documenten uit eigen archieven en andere instellingen.
Ze vindt plaats ter gelegenheid van het vijfhonderdste jubileum van de eerste volwassenendoop op 21 januari 1525. Op 29 mei zullen ook de wereldconferentie van de Mennonieten en een dienst in de Grossmünster in Zürich plaatsvinden. De cirkel is rond, op minder dan 100 meter van de plek waar Felix Manz in 1527 door verdrinking in de Limmat ter dood werd gebracht.
(Bron en aanvullende informatie: Zentralbibliothek Zürich, M. Jost, Unpassend. Roman zu den Anfängen der Täuferbewegung, St. Gallenkappel, 2024; Mennonitica. Schweizerischer Verein für Täufer geschichte)