Bazel herdenkt Castellio
15 december 2022
Als centrum van boekdrukkunst, humanisme, geleerdheid en de plaats waar Erasmus zijn belangrijkste werken schreef en publiceerde, was Bazel in het midden van de 16e eeuw een toevluchtsoord voor religieuze (dus politieke) dissidenten en vertegenwoordigers van de radicale (Calvinistische) Reformatie. Onder hen was Sebastian Castellio.
Verspreiding van de reformatie 1545-1620. Collectie universiteitsbibliotheek Bazel
Sebatian Castellio (1515-1563) was een van de invloedrijkste voorvechters van religieuze tolerantie in de zestiende eeuw. Hij was afkomstig uit de Dauphiné (destijds hertogdom Savoy) en leefde in Bazel vanaf 1544 tot aan zijn dood in 1563. Zijn invloed nam in de loop der eeuwen alleen maar toe en zijn oproep tot (religieuze) tolerantie had in de twintigste eeuw niets aan actualiteit ingeboet.
Stefan Zweig (1889-1942) refereert hier in 1936 aan in verband met de toenmalige dictaturen:
“Castellio aber – dies sein unvergänglicher Ruhm – tritt als einziger von allen diesen Humanisten entschlossen vor und seinem Schicksal entgegen. Heldisch wagt er das Wort für die Verfolgten Gefährten und damit sein eigenes Leben. Völlig unfanatisch, obwohl von den Fanatikern bedroht, durchaus leidenschaftlos, aber mit einer Unerschütterlichkeit, hebt er wie ein Panier sein Bekenntnis über die grimmige Zeit, dass keinem Menschen eine Weltanschauung aufgezwungen werden und über das Gewissen eines Menschen keine irdische Macht auf Erden jemals Gewalt haben dürfe; und weil er dieses Bekenntnis nicht im Namen einer Partei, sondern aus dem unvergänglichen Geiste der Humanität gestaltet, sind sein Gedanken wie manche seiner Worte zeitlos geblieben” (Castillio gegen Calvin oder ein Gewissen gegen die Gewalt, Londen 1936).
Castellio studeerde en werkte van 1535 tot 1540 in Lyon. Hij studeerde, vertaalde en schreef Grieks, Latijn, Frans en Italiaans en later Duits, kortom een typische humanist. In deze jaren was Lyon nog een tolerante stad, tot in 1540 de eerste Hugenoten op de brandstapel terechtkwamen.
Hij vertrok naar het protestante Straatsburg, waar Calvijn (1505-1564) toen korte tijd predikant was (1538-1541). Deze korte kennismaking met Calvijn was wel de basis voor hun permanente conflict. Calvijn moest niets hebben van de religieuze tolerantie van Castillio en zag hem daarentegen als een ketter. Castellio vertrok 1544 naar het (relatief) liberale Bazel en bleef daar tot aan zijn (natuurlijke) dood in 1563.
Het correspondentienetwerk van Castellio. Collectie universiteitsbibliotheek Bazel
De stad was weliswaar calvinistisch georiënteerd sinds 1528, maar behield toch altijd zijn (relatief) tolerante houding. Castellio vond in Bazel een kring van mensen uit verschillende landen en met uiteenlopende overtuigingen die eensgezind waren in hun afwijzing en afkeer van vervolging en uitsluiting op religieuze (dus politieke) gronden. Hij maakte deel uit van een dicht correspondentienetwerk in Europa.
Onder de Baslers die Castellio (financieel) steunden was Bonifacius Amerbach (1495-1562). Deze jurist, humanist en stadssyndicus was een goede vriend van Erasmus en steunde religieuze vluchtelingen in Bazel, zelfs wederdopers, die meedogenloos werden vervolgd.
Het beroemdste voorbeeld is David Joris (1501-1556), de (Vlaamse) wederdoper die zich in Bazel onder het pseudoniem Jan van Brügge schuilhield en onder andere in Binningen (kanton Basel-Landschaft) bekendheid kreeg.
Met het Concilie van Trente (1545-1563) begon de contrareformatie en daarmee de verdere religieuze polarisering. Calvijn maakte van Genève de Calvinistische hoofdstad en ketters (een zeer ruim begrip) werden meedogenloos vervolgd.
Het dieptepunt was de openbare verbranding van de Spaanse arts Miguel Servet (1509/11-1553) in Genève op aandringen van Calvijn. Deze daad van Calvijn vergrootte hun dispuut en was de aanleiding voor het beroemdste werk en een nieuwe filosofie over tolerantie van Castellio, “De haereticis” (1554), een manifest voor tolerantie met de vraag: mag men ketters vervolgen ?
Indicatie van de herdrukken van diens andere boek dialogi sacri. Collectie universiteitsbibliotheek Bazel
Het boek vond binnen korte tijd een grote verspreiding en herdrukken in Centraal- en West-Europa, ook in Nederland. Het vestigde definitief zijn naam als humanist.
Het is niet verbazingwekkend dat hij in Nederland vrijwel vergeten is. Hoeveel Nederlanders weten immers dat Erasmus in Bazel zijn belangrijkste werken heeft gepubliceerd en daar is begraven ?
Markus Böhmer, gedenkschrift voor Sebastian Castellio ter gelegenheid van zijn 500ste geboortedag. St. Albankirche, Bazel.
Gedenkschrift Genève
De belangrijkste zin van Castellio is even kort, als duidelijk en actueel:
“Een mens doden is geen doctrine verdedigen, maar een mens doden“.
De tentoonstelling (Laboratorien der Toleranz. Sebastian Castellio und sein Erbe) in de universiteitsbibliotheek van Bazel plaatst Castellio in de context van zijn tijd, medestanders en tegenstanders.
De belangrijkste persoonlijkheden passeren aan de hand van documenten, authentieke publicaties en briefwisselingen de revue, onder anderen de hervormers Huldrych Zwingli (Zürich, 1484-1531), Guillaume Farel (Neuchâtel, 1489-1565), Johannes Oekolampad (Bazel, 1482-1531), Sebastian Franck (Bazel, 1499-1543), Thomas Platter (Bazel, 1499-1582), Etienne Pasquir (Parijs, 1529-1625), Martin Borrhaus (Stuttgart/Bazel, 1499-1564), Matteo Gribaldi (Padua, 1515-1564), Bernardino Ochino (Sienna/Brno, 1487-1564), Erasmus (1466-1536) en Johannes Brenz (Stuttgart, 1499-1570) en tegenstanders van de hervorming, onder andere de Fransman Theodor Buza (Genève, 1508-1605).
Zij stonden in nauwe verbinding met elkaar en geestverwanten in Nederland, Engeland, Frankrijk, Habsburgse gebieden, Frankrijk, Scandinavische landen en andere gebieden waar de reformatie en contrareformatie in een veelal meedogenloze en gewelddadige verbale en fysieke confrontatie verwikkeld waren.
De Dertigjarige Oorlog (1618-1648) en de vlucht van de Hugenoten uit Frankrijk (1685) waren de dieptepunten van deze religieuze haarkloverij en kloof.
In de Eidgenossenschaft (waar Neuchâtel en Genève toen nog geen lid van waren) waren er ook grote spanningen tussen kantons en, incidenteel, gewapende conflicten (Kappeleroorlogen 1529 en 1531, de Vilmerger oorlogen 1656 en 1712 en de Bündner Wirren, 1619-1639) vervolgingen binnen kantons, ook in het relatief tolerante Bazel.
Toch overheerste toen al de compromisbereidheid. In Glarus, de Appenzeller landen of Schaffhausen of de Freistaat der Drei Bünde (vanaf 1803 kanton Graubünden) beslisten uiteindelijk de (mannelijke) burgers.Veelal werden kerken gedeeld door protestanten en katholieken (Simultaneaum) of besloten de burgers zich op te splitsen in een katholiek en protestants kanton (Appenzell).
(Bron en verdere Informatie: Universitätsbibliothek Basel).
