De Bourgondische oorlogen, bisschop van Bazel en de vorming van de Confederatie
26 mei 2026
De Bourgondische oorlogen (1474-1477) zijn destijds al verwoord en geïllustreerd in talrijke kronieken, liederen, gedichten, pamfletten en lokale archieven. Diverse musea (onder andere in Grandson, Murten en Bern) en publicaties besteden dit jaar uitgebreide aandacht aan deze periode. Bovendien presenteert het museum in Saint-Imier aan deze voor Europa en Zwitserland ingrijpende gebeurtenissen een tentoonstelling over een onderbelicht onderwerp: de rol van de bisschop van Bazel.
Het hertogdom Bourgondië in 1476. Collectie; Historisches Museum Basel
Daarnaast is er een ander onderwerp dat nauwelijks aandacht krijgt. Deze periode heeft namelijk een belangrijke bijdrage geleverd aan de vorming van de Zwitserse Confederatie. In de meeste Zwitserse publicaties komt dit aspect onvoldoende tot uiting. De aandacht richt zich vooral op de beperkte territoriale winst voor de Eidgenossenschaft, de verdeeldheid en spanningen na 1477 en het oorlogsgeweld tussen 1474 en 1477.
De grote profiteurs waren inderdaad Frankrijk en Habsburg, maar de Eidgenossenschaft had na 1477 niet alleen een groot militair en politiek prestige in Europa, veel steden zochten aansluiting, hetzij als kantons, hetzij als bondgenoten of zugewandte Orte, hetzij gedwongen als veroverde ‘Untertanengebiete’. Rond 1536 had de Eidgenossenschaft in grote lijnen de huidige buitengrenzen, afgezien van de ‘Italiaanse en Habsburgse’ correcties van Napoleon (1798-1813).
Beeld: Marco Zanoli/Wikipedia. Het Hertogdom Bourgondie 1465-1477
Inleiding
Karel de Stoute (1433-1477), hertog van Bourgondië sinds 1467, had grootse plannen: de koningskroon, in navolging van de voorgaande Bourgondische koninkrijken. Als zijtak van de Franse koninklijke familie (de Franse koning Jean II (1319-1364) had zijn jongste zoon Philippe (1342-1404) in 1363 tot eerste hertog van Bourgondië benoemd) had hij bovendien al koninklijk bloed.
De drie voorgangers van Karel hadden door oorlog, vererving en koop in honderd jaar een territorium verkregen dat zich uitstrekte van het oorspronkelijke hertogdom Bourgondië tot de Noordzee, inclusief het rijke Vlaanderen, en de Franche-Comté. De Franche-Comté was Franstalig, maar de Duitstalige hertog van Baden-Württemberg was vorst van het Franstalige Mompelberg (Montbéliard).
Het hertogdom Bourgondië in 1467. Collectie: Historisches Museum Bern
Het was echter geen aaneengesloten conglomeraat. Gebieden in de Elzas en het hertogdom Lotharingen hoorden er niet bij. Het grootste deel van de Elzas viel onder de invloedssfeer van Habsburg, inclusief de vrije rijkssteden de Dekapolis en Straatsburg. Kleinere gebieden waren in het bezit van de bisschoppen van Straatsburg en Bazel. Deze gebieden maakten ook deel uit van het Heilige Roomse Rijk.
De Eidgenossenschaft rond 1474. Beeld: Marco Zanoli/Wikipedia
De bisschop van Bazel
De prins-bisschop van Bazel was nauw gelieerd aan Habsburg. Het gebied van het bisdom omvatte het huidige kanton Jura, delen van het huidige kanton Basel-Landschaft, Seeland in het kanton Bern en gebieden in de Elzas en Baden-Württemberg. Elzas was in deze periode Duitstalig (Alemannisch).
Belangrijke steden in zijn bisdom waren, naast Bazel, La Neuveville, Porrentruy, Delémont, Bienne en St. Ursanne. Hoewel de verhouding met het stadsbestuur in Bazel gespannen was, duurde het tot de Reformatie in 1528 voordat hij Bazel verliet. In 1470 was het echter nog niet zo ver. Wel breidde Bern zijn invloed steeds verder uit in het bisdom, met name in de Jura.
Tot 1470 wees echter nog niets op een conflict met de hertog van Bourgondië. Integendeel, het (culturele en militaire) prestige van het hertogdom was onder drie voorgaande hertogen zo groot, dat Habsburg, de aristocratie van Bern en de bisschop van Bazel Bourgondië koesterden.
Bovendien waren de Eidgenossenschaft en Habsburg in staat van oorlog en steunde Habsburg de hertog tot 1474. Frankrijk speelde vanwege de uitputtende 100-jarige oorlog met Engeland (1337-1453) nog geen militaire rol van betekenis, maar was diplomatiek des te succesvoller, ook toen al.
Bisschop Johann von Venningen inaugureert de Universiteit van Bazel. Rektoratsmatrikel der Universität Basel, Band 1 (1460-1567), AN II, V, fol. 2v. Reproducie. Musée de Saint-Imier
De bisschop van Bazel en Elzas
Als bisschop van Bazel (1458-1478) speelde Johann van Venningen (1409-1478) in dit conflict een belangrijke rol. Hij was afkomstig uit een vooraanstaande Duitse adellijke familie. Hij was niet alleen een beroemde theoloog en een van de grondleggers van de Universiteit van Bazel in 1460, maar beheerde ook het prins-bisdom als wereldlijke vorst.
Karel de Stoute verwierf in 1469 van de in geldnood verkerende aartshertog Sigismund van Habsburg (1427-1496) diverse gebieden in de Elzas in pand. Daarmee stond hij noch dichter bij de poorten van Habsburg en Bazel.
Karel maakte geen geheim van zijn ambities en Habsburg, steden in de Elzas (de Dekapolis), de bisschop van Straatsburg, de confederatie, het graafschap Neuchâtel, het graafschap Aarberg en Valangin en de bisschop van Bazel sloten een verbond, de Liga van Konstanz, met het doel het pand af te kopen.
Op 6 april 1474 wilde Sigismund van Habsburg het pand afkopen, maar Karel accepteerde dat niet. Integendeel, hij wilde ook gebieden van de bisschop van Bazel confisqueren. Zijn voogd Pierre von Hagenbach moest het met de dood bekopen, het begin van de Bourgondische oorlogen. Bourgondië organiseerde een strafexpeditie in de Elzas en in het bisdom Bazel.
De bisschop besefte dat Karel de Stoute zijn bezittingen in de Elzas op het oog had. De macht van de bisschop in de stad Bazel was al tanende, maar een gemeenschappelijke vijand smeedde ook in dit geval een bondgenootschap. La Neuveville en Bienne zochten ook militaire toenadering tot Bern, evenals de chanoises van Saint-Imier en Bellelay.
Voor veel families was het overigens een verwarrende periode, want tot de komst van Karel de Stoute was de macht en pracht en praal van het Bourgondische hof de plek om te zien en gezien te worden.
Beeld: La Fondation des Archives de l’ancien Évêché de Bâle, Porrentruy. Bisdom Basel 15e eeuw
Habsburg, Oberwallis en Savoie
Karel zocht bovendien de militaire confrontatie met Frederik III (1415-1493), keizer van het Heilige Roomse Rijk, die hem in 1473 de koningskroon had geweigerd. De keizer sloot zich vervolgens ook aan bij het verbond tegen Karel. De Zwitserse Confederatie, met Bern als inspirator, verklaarde op 25 oktober 1474 de oorlog aan Karel de Stoute. Andere Zwitserse steden (Bazel, Solothurn, Freiburg, Schaffhausen en veel andere steden en Orte) namen ook deel aan de veldtochten.
Familiewapen van Thierstein. Scheibler’sches Wappenbuch, Bayerische Staatsbibliothek, Cod.icon. 312c (um 1450), reproductie. Foto: TES
George von Venningen, neef van de bisschop, lokale milities en vazallen van de bisschop, namen deel aan de oorlogen in deze periode. Hermann van Eptingen en Oswald van Thierstein waren andere belangrijke legeraanvoerders van de bisschop.
Karel kon formeel rekenen op de steun van het hertogdom Savoie, de graaf van Romont, vazallen en veel huurlingen. Savoie was echter militair gebonden in Wallis. De zeven Zenden van Oberwallis waren in 1474 de Bas-Valais van Savoie binnengevallen. Bovendien wilde Yolanda van Savoie (1434-1478), regentes van het hertogdom van 1472 tot 1478, haar broer, Louis XI (1423-1483), koning van Frankrijk en tegenstander van de hertog, niet in de weg staan.
Plundering van het Bourgondische kamp na de Slag bij Grandson. Diebold Schilling, Officiële kroniek van Bern, deel 3. Bern, Burgerbibliothek, Mss.h.h.I.3, fol. 654, reproductie Musée de Saint-Imier. Foto: TES
De veldtochten
Bourgondië verloor de slag bij Héricourt en Franquemont (Franche-Comté) op 13 november 1474 van troepen van de Confederatie, de bisschop van Bazel en hun bondgenoten. Troepen van de Confederatie en hun bondgenoten vielen vervolgens het Pays de Vaud (bezit van Savoie) binnen en veroverden in mei 1475 onder andere Eschallens, Grandson, Orbe, Morat, Yverdon-les-Bains en Estavayer-le-Lac. Karel heroverde Grandson op 28 februari 1476, ,maar werd op 2 maart 1476 bij Grandson weer verslagen en verloor ook de beroemde ‘Bourgondische buit’.
Karel gaf echter niet op en wilde Morat heroveren, dat werd verdedigd door de Berner Adrian van Bubenberg (tot 1474 nog een sympathisant van Bourgondië). Hoewel Karel het destijds machtigste en modernste leger had, had hij te veel tegenstanders, onder wie sinds 1475 ook de hertog van Lotharingen (in dat jaar had Karel Lotharingen en Nancy veroverd) en de graaf de Gruyère.
Op 22 juni 1476 verloor Karel ook de slag bij Morat/Murten en het overige deel van de legendaire ‘Bourgondische buit’, om vervolgens op 5 januari 1477 bij Nancy zijn hoofd en hertogdom te verliezen.
Twaalf vaandeldragers van de kantons en bondgenootschappelijke gebieden onder de muren van Bern. Diebold Schilling, Officiële kroniek van Bern, deel 3. Bern, Burgerbibliothek, Mss.h.h.I.3, fol. 008, reproductie Musée de Saint-Imier. Foto: TES
Duitstalig- en Franstalig Zwitserland
Door deze oorlogen bezetten de Duitstalige kantons en steden voor het eerst Franstalig gebied en ontstonden de eerste bondgenootschappen met Franstalige kantons. Het Duitstalige Oberwallis veroverde in deze periode de Franstalige Bas-Valais.
De stad Genève, traditioneel een tegenstander van Savoie en van de aan Savoie gelieerde bisschop van Genève, volgde na de Reformatie in 1536. Bern en Fribourg/Freiburg bestuurden diverse steden in Waadt (Orbe, Grandson, Estavayer-le-Lac, Morat) vanaf 1476 tot 1798 en het overige deel van Waadt vanaf 1536 tot 1798.
Weliswaar bevrijdde Napoleon Vaud in 1798 van het bestuur van de regering van Leurs Excellences de Berne, maar de creatie van het kanton Vaud in 1803 en 1815 en haar bevestiging in 1848 werden met instemming begroet, ondanks de plunderingen tijdens de Bourgondische oorlogen.
Neuchâtel, van 1504 tot 1706 een prinsdom van de Franse dynastie d’Orléans-Longueville, werd van 1512 tot 1529 bestuurd door de Eidgenossenschaft en onderhield nadien nauwe politieke, sociale en commerciële banden met de Eidgenossenschaft, vooral na de Reformatie in 1524.
De Eidgenossenschaft, zugewandter Orte, Untertanengebiete 1536. Beeld: Marco Zanoli/Wikipedia
Conclusie
In mentaal, politiek en cultureel opzicht hebben de Bourgondische oorlogen en hun nasleep Duitstalig Zwitserland en Franstalig Zwitserland intensief met elkaar verbonden en in contact gebracht. De bisschop van Bazel speelde hierin, als vorst in het Heilige Roomse Rijk vanaf 1474, een belangrijke politieke en militaire rol.
Bovendien was de band tussen de 13 kantons van 1513 kennelijk al zo sterk door deze en andere militaire, culturele en politieke ervaringen en contacten dat de verschillende geografische, commerciële en vanaf de Reformatie ook religieuze oriëntaties en belangen de ontwikkeling van de Confederatie van 1648, 1815 en 1848 niet in de weg stonden.
Zwitsers pragmatisme, realisme en conflictbeheersing speelden een belangrijke rol, zoals onder andere blijkt uit de Stanser Verkommnis (1481), de relatief korte religieuze oorlogen (1529/1531 en 1656/1712) met godsdienstvrede, de religieuze referenda in de Appenzeller Landen (1597), het Simultaneum, de Sonderbundskrieg (1847) en vooral de les die na Marignano (1515) was geleerd: geen buitenlandse avonturen meer, na de verovering van Milaan, Tessin en drie andere Italiaanse gebieden tot 1512.
Diebold Schilling, Chronique officielle de Berne, vol. 3. Sammlung: Burgerbibliothek Bern.
De verovering van het Pays de Vaud in 1536 door Bern en Freiburg was een revanche op het teruggeven van dit gebied (inclusief Yverdon-les-Bains) aan Savoie in 1476 voor een groot geldbedrag.
De Confederatie was dan ook zo wijs kanton Genève niet te steunen in haar aanspraken op de Chablais en Faucigny in 1860, zoals Vorarlberg niet als kanton is toegelaten in 1919, hoewel een ruime meerderheid van de burgers van Vorarlberg dit wel wilde, zoals Tessin in 1798 voor Zwitserland koos en niet voor de Italiaanse Republiek van Napoleon.
Veel terreinwinst heeft de Confederatie de oorlog in 1474-1477 inderdaad niet opgeleverd, maar des te meer prestige. Rond 1536 had de huidige Confoederatio Helvetica niet alleen haar huidige taalgrenzen, maar ook buitengrenzen bereikt. En deze continuïteit is geen toeval, maar gebaseerd op pragmatisme, realisme, wijsheid, militaire, economische en politieke kracht, diplomatie en soms op het toeval.
Een klein deel van de ‘Bourgondische buit’
Collectie: Historisches Museum Bern