Het Zwitserse politieke systeem
16 oktober 2023
Het politieke systeem van Zwitserland wordt nog steeds beschouwd als een bijzonder geval onder de moderne democratieën. De oorsprong hiervan ligt in een veelvoud van talen, soevereine kantons, de sociale structuren en de historische ontwikkeling.
Op 22 oktober jongstleden hebben in Zwitserland verkiezingen voor het nationale parlement plaatsgevonden. In deze bijdrage wordt niet ingegaan op de uitslag van deze verkiezingen. Het functioneren van het stelsel staat centraal, waarbij zoveel mogelijk wordt verwezen naar bijdragen voor specifieke onderwerpen.
Unieke democratie
Deze omstandigheden hebben geleid tot het ontstaan van een uniek politiek systeem dat gekenmerkt wordt door een vergaand federalisme, subsidiariteit en decentralisatie, directe democratie, het militiesysteem, streven naar compromis en participerende burgers en sterk ontwikkelde elementen van horizontale en verticale machtsdeling.
In geen land ter wereld hebben burgers en kantons zo’n grote en directe invloed op het federale politieke besluitvormingsniveau als in Zwitserland.
Zwitserland kent geen presidentieel stelsel, zoals in Amerika of Frankrijk, noch kent het een eenvoudig parlementair stelsel met evenredige vertegenwoordiging zoals Nederland.
Het politieke systeem
Het federale politieke systeem zit in grote lijnen als volgt in elkaar. De volksvertegenwoodiging Nationalrat/Conseil national (of Grosse kammer/Erste Kammer met 200 zetels) wordt samengesteld op basis van de stemmen van Zwitserse burgers van 18 jaar of ouder, op basis van evenredige vertegenwoordiging (Proporzsystem) op basis van de verkiezingsuitslag voor het hele land.
De Raad van Staten (Ständerat/Conseil d’États, 46 zetels), de vertegenwoordiging van de 26 kantons, wordt door dezelfde burgers per kanton gekozen op basis van de absolute meerderheid per kandidaat (Majorzsystem). Samen vormen ze het parlement of de Bundesversammlung/ l’Assemblée fédérale.
Deze kiest de Bundesrat/Conseil fédéral, de executieve (regering), voor een periode van 4 jaar uit een aantal partijen in het parlement, waarbij taal, kanton, politieke voorkeur en tegenwoordig uiteraard geslacht een rol spelen.
De politieke samenstelling bestaat sinds 1959 uit de vier grootste partijen in een verhouding van 2:2:2:1. Dit wordt ook wel het Konkordanzsystem en de Zauberformel genoemd.
De consensus begint aan de top, de regering treedt naar buiten altijd op als eenheid (ook al zijn er intern afwijkende opvattingen), het collegialiteitsprincipe.
De regering bestaat al sinds 1848 uit 7 ministers (en 7 departementen) en daarnaast een kabinetschef (Bundeskanzler), het hoofd van de Bundeskanzlei, het ondersteunend bestuurlijk apparaat van de Bundesrat. De ministers zijn gelijkwaardig en een Eerste Minister of premier ontbreekt.
Een van de zeven leden van de regering fungeert op basis van een roulerend systeem jaarlijks als federale president of staatshoofd en vertegenwoordigt het land. Hij/zij wordt gekozen door de beide kamers voor maximaal een jaar.
Het bijzonder aan het systeem is, dat de regering wordt gekozen op basis van een zo’n groot mogelijke instemming of meerderheid van het parlement en voor 4 jaar wordt benoemd. De regering kan het parlement niet ontbinden of verkiezingen uitschrijven, het parlement kan de regering of de ministers niet de laan uitsturen.
Binnen de regering wordt net zo lang gepraat, gediscussieerd en overlegd tot er overeenstemming is over een standpunt (ook al is er een afwijkende opvatting), dat aan het parlement wordt gepresenteerd. (Inter) departementale experts en contact met de samenleving en kantons spelen in dit proces een belangrijke rol.
Het parlement
Het parlement heeft het laatste woord (tenzij sprake is van noodsituaties) en dit kan afwijken van het standpunt van de regering. De 26 kantons in de Ständerat (46 zetels) en de 200 leden van de Nationalrat stemmen met de absolute meerderheid. Beide kamers moeten instemmen met een wet of besluit en zijn volstrekt gelijkwaardig.
Directe democratie
Als een van de eerste republikeinse (mannelijke) democratieën in Europa en als eerste moderne federale staat heeft het land in de negentiende eeuw een de democratische voortrekkersrol gespeeld. De politieke participatie van vrouwen is echter pas laat gerealiseerd in 1971, maar eerder op niveau van de kantons en gemeenten.
De directe democratie is ook in 1874 respectievelijk 1891 in de Grondwet verankerd. Directe democratie geeft niet altijd de juiste of gewenste resultaten (voor de gevestigde orde), maar het systeem faalt nooit omdat de burger uiteindelijk de politicus is.
Het establishment respecteert de democratie, de rechtsstaat en de besluiten van de burgers, er is relatief weinig corruptie, de economie is innovatief, concurrerend en internationaal en het land is genereus in het opnemen van (echte) vluchtelingen.
Conclusie
Het Zwitserse systeem is niet perfect, maar het land respecteert zijn burgers en de rechtsstaat. Door globalisering en europeanisering is het belang van de natiestaat afgenomen.
Dit leidt ook tot minder mogelijkheden voor burgers en lagere overheden om invloed uit te oefenen, de legitimiteit neemt af en het aandeel ontevreden, politiek ontgoochelde en protestkiezers neemt toe.
Zwitsers zijn misschien niet “le peuple le plus heureux du monde” (Jean-Jacques Rousseau, 1762, of de Verenigde Naties, 2015), maar het systeem en zijn instellingen hebben zich bewezen.
(Bron: A. Vatter, Das politische System der Schweiz, Baden-Baden, 2016).