Staatsinrichting en Democratie

Direkte Demokratie, Glarus. Photo/Foto: Wikipedia.

Het referendum

Behalve het (politieke) establishment is er nog een speler: de burgers. De directe democratie door referenda hangt het establishment te allen tijde boven het hoofd. De Grondwet van Zwitserland kent voor het federale niveau 3 soorten referenda (ook kantons en Gemeentes kennen referenda). Zij geven inhoud en vorm aan de directe democratie. Een verplicht referendum (das obligatorische Referendum) is verplicht bij nauwkeurig omschreven wijzigingen van de Grondwet. Het gaat onder andere om toetreding tot internationale organisaties, bijvoorbeeld de VN (aangenomen) of EU (verworpen in 1992 50,3% tegen en 2001, 77% tegen, nu waarschijnlijk 80-85%), inmiddels is het toetredingsverzoek door de regering teruggetrokken, omdat een referendum kansloos is. Bij het zogenaamde facultatieve referendum (das fakultative Referendum) moeten burgers tenminste 50 000 handtekeningen verzamelen om een referendum over een wet of besluit aan te vragen. De absolute meerderheid van stemmen geldt. In sommige uitzonderlijke gevallen kunnen tenminste 8 kantons een referendum aanvragen. Dit referendum wordt vaak toegepast en iedere 3 maanden kunnen burgers zich over de meest uiteenlopende nationale onderwerpen uitspreken, van koebellen tot belastingen. Een volksinitiatief (die Volksinitiatieve) is een referendum met als doel wijzigingen in de Grondwet te eisen of juist af te wijzen. Ten minste 100 000 burgers moeten een initiatief schriftelijk ondersteunen.

Zwitserse burgers kunnen iedere drie maanden naar de stembus voor deze federale vragen (nog afgezien van de referenda op gemeentelijk en kanton niveau). Niet alle onderwerpen zijn even boeiend of mobiliseren veel stemmers. Maar dat is niet het punt. Van belang is vooral dat de politiek nooit en te nimmer kan verzaken of zelfs te kwader trouw kan handelen. Het systeem heeft ook zijn nadelen, zoals ieder systeem. Het vertraagt procedures en besluitvorming en het is een effectieve manier om veranderingen tegen te houden. Het is aan de andere kant de basis voor breed gedragen, goed doordachte beslissingen en consensus en het behoedt het land voor de (opportunistische) waan van de dag (EU of euro) bijvoorbeeld van het (politieke) establishment en het is vooral een belemmering voor het ontstaan van politieke, ambtelijke en journalistieke oligarchieën en hun clientèle netwerken. In dit systeem is het establishment altijd gedwongen rekening te houden met alle betrokken organisaties en burgers over alle mogelijke onderwerpen.

De voortdurende aanwezigheid van de burgers op alle (gemeentelijke, kantonale en federale) niveaus bij alle politieke beslissingen is niet alleen een van de pijlers van de Zwitserse democratie, rechtsstaat, (sociale) cohesie en welvaart, het getuigt van een moderne, volwassen, open en zelfbewuste samenleving, waar de overheid er voor de burgers is en niet andersom. Uiteraard vooronderstelt deze directe democratie goed functionerende en onafhankelijke kwaliteitsmedia en betrokken burgers. Dat is in Zwitserland het geval. (Bron: A. Vatter, Das Parlament in der Schweiz, Basel, 2018).