Auteur: Maarten Koning

Natuurhistorisch Museum 200 jaar

In 1821 opende Bazel zijn eerste nationale museum, het Natuurhistorische Museum (Naturhistorisches Museum Basel) in het gebouw Falkensteinerhof aan de Münsterplatz.

De gespecialiseerde bibliotheken, collecties en onderzoeksapparatuur waren niet langer over de stad verspreid, maar bevonden zich onder één dak, zeer tot genoegen van de onderzoekers. Ook het publiek stroomde toe.

Een deel van de collecties ging terug tot de Middeleeuwen en de verzamelwoede van de Basler burgerij in de vroegmoderne tijd. Zij legden in de 17e eeuw de basis voor de huidige collecties van ruim 11 miljoen objecten. De oudste is de tassenkreeft (Taschenkrebs) uit 1567.

Talrijke voorwerpen zijn afkomstig uit het kabinet van de arts Felix Platter (1536 – 1614). Andere stukken stammen uit het Amerbach-kabinet van de hoogleraar in de rechten Basilius Amerbach (1533 – 1591). Aan het begin van de 19e eeuw nam de behoefte aan ruimte voor de collecties toe nadat Peter Merian (1795 – 1883) ook zijn voorwerpen aan het pas opgerichte museum had geschonken.

Overigens verhuist het museum in 2028 naar een nieuw pand in de wijk St. Johann. De bouw is in de zomer van 2021 begonnen en zal naar verwachting in 2026-27 zijn afgerond. Het museum zal dit nieuwe pand delen met het archief van het kanton.

De collecties van het museum bestaan uit natuurhistorische voorwerpen uit de zoölogie, entomologie, mineralogie, antropologie, osteologie en paleontologie.

(Bron en verdere informatie: www.nmbs.ch).

Kasteel Waldegg

Het kasteel (Schloss Waldegg) ligt aan de voet van het Juragebergte, vlakbij  Solothurn. De Solothurner patriciër Johann Viktor von Besenval (1638-1713) liet het barokke kasteel tussen 1682 en 1686 bouwen als zomerresidentie.

Tegenwoordig is het kasteel eigendom van het kanton Solothurn. Sinds 1991 is dit monument van nationaal belang als museum opengesteld voor het publiek.

De permanente tentoonstelling is gewijd aan een centraal thema van de geschiedenis van Solothurn: van de 16e tot het einde van de 18e eeuw verbleven de gezanten em ambassadeurs van de Franse koningen in Solothurn en brachten (barokke) pracht, savoir-vivre en veel geld naar de stad.

De tentoonstelling belicht het sociale en economische belang van deze Franse aanwezigheid voor de plaatselijke patriciërsfamilies en de stad Solothurn.

Met de rijk gedecoreerde salons, de uitgebreide collectie prachtige schilderijen en het originele kasteelmeubilair, toont het museum de Frans georiënteerde levensstijl van de patriciërsklasse. Andere hoogtepunten zijn de twee kapellen.

(Bron en nadere informatie: www.dieschweizerschloesser.ch).

Het verslag van John Bowring over Zwitserland

Het verslag met de titel The Report on the Commerce and Manufactures of Switzerland presenteerde John Bowring aan beide kamers van het parlement in 1835 en het is gepubliceerd in 1836.

Bowring (1792-1872) bezocht het land en de meeste kantons in 1835. Hij schreef het rapport op basis van zijn indrukken en bezoeken, ontmoetingen en bijeenkomsten met politici, fabrikanten, handelaren, burgers, boeren en arbeiders. Deze samenvatting is gebaseerd op de volledige tekst die online beschikbaar is.

Introduction

“When I was directed to inquire into the commercial relations of Switzerland, it could not, indeed, but excite the attention of any reflecting person, that the manufacturers of Switzerland, almost unobserved, and altogether unprotected, had been gradually, but triumphantly, forcing their way into all the markets of the world, however remote, or seemingly inaccessible.

That such a remarkable result was not the consequence of geographical position is evident, for Switzerland neither produces the raw material which she manufactures nor when manufactured, has a shiny outlet port, except on the conditions her maritime neighbours impose upon her. No one of her fabrics owes its prosperity to protecting or interposing legislation.

Her progress has been almost unexampled in manufacturing prosperity. In most of the manufacturing cantons of Switzerland, the power of legislation is not only indirectly but directly in the hands of the whole body of the people. Were their commercial economy opposed to the common interest, it could not exist for a day. It has the sanction of universal experience and universal approbation.

Activity is visible everywhere, like in the trading and agricultural districts. There is no national debt in many of the cantons, and some of them nearly discharge their government’s expenses out of the interest of that capital which has been accumulated from the surplus revenues of many years.

But Switzerland is far away from all the great outlets of trade. The cotton she manufactures must be conveyed hundreds of miles from the Mediterranean and a greater distance from the Atlantic Ocean.

The silks she imports from Italy and France, and her wool from Germany. It must find its way over the Jura or the Alpine mountains; be conveyed down the irriguous rivers or on the inland lakes; yet, despite all impediments, the manufactured products of Switzerland are found in all the great markets of the universe; and the reason is simple, but unmistakable: Industry has been left to itself.

The system

Wealth has not been diverted by legislative interference from its natural tendencies. There has been no foolish struggle encouraged by the government between the protected monopoly of the few and the unprotected interests of the many.

It might be expected that the prohibitory system with which surrounding States have fenced their frontiers would alarm the manufacturers of Switzerland, and induce them to seek commercial alliances among neighbouring countries by adopting similar legislation, falsely called protective.

But such has not been the tendency of Swiss opinion nor the recommendation of Swiss experience. Many of the most enlightened manufacturers assured me that they were convinced that the free trade and the free-transit policy are the wisest, the most prosperous, and the best.

Notwithstanding the natural disadvantages of the geographical position of the Swiss cantons, I am persuaded there does not exist in the world a manufacturing industry more sound, healthy, and elastic than that of Switzerland.

While, on the one hand, it is an object of alarm to those who represent the interests of the protected portion of the manufacturers of France, while the markets of Germany and Italy are becoming less and less accessible to the produce of Swiss industry, that industry, on the other, is constantly making its way to new regions of demand.

That of the transatlantic states far exceeds the consumption it formerly found in Europe, and Switzerland has already, by courageous perseverance, in an intelligent and successful commercial policy. In travelling through the different districts, I constantly found merchants and manufacturers who had established connexions with the remotest countries of the globe.

The cantons

The cantonal independence has been singularly preserved. Revolutions which have entirely changed the constitution and the laws of one district have had little or no influence upon another. The boundary of a canton has bounded the most marked and violent political commotions. The civil war has not spread beyond the narrow sphere of local interests. No other example exists in the long continuance of separate adjacent communities so small yet wholly independent. Switzerland is a federation of large political self-governed families.

In some of the cantons, publicly assembled, the direct approval of a majority of the whole people is necessary to give any act of the legislature the form and sanction of law. In almost all, electoral suffrage is widely diffused and, in most instances, universal.

The independence of the different cantons has prevented the settlement of any general law of transit, the want of which is very sensibly felt. A significant proportion of the cantons receive a large part of their revenues from a Droit de péage, and the collection of tolls at the different frontiers necessarily impedes the transport of merchandise.

Merchants have made many attempts to equalise the transit duty and remove the charges and embarrassments of so many local administrations by some general plan. Still, the local influences have been hitherto invincible.

I had the satisfaction frequently of hearing discussions on trading and manufacturing interest. I was invariably struck with the calm and quiet good sense, the sobriety, order, and intelligence with which all such matters were debated.

It very frequently happens that, without local or personal influence, individuals are nominated by the electors solely on the grounds of their virtues or their talents. I am well aware this is not the place for those general details as to the improved condition of the labouring population of Switzerland.

Prosperity

I doubt whether any country has made the same comparative progress in prosperity. In the mountains of the Jura and Appenzell, along the borders of the lakes of Zurich and Constance, everywhere where the operatives are settled, I found in their habitations a mass of enjoyments, such as are possessed by few of similar stations in other countries.

If there be any ground for anxiety, it is in the gradual intrusion of machinery upon manual labour, an intrusion everywhere felt, and which menaces Switzerland more immediately and more alarmingly since so significant a portion of her manufactures is produced by domestic labour.

International relations

In December 1833, the Swiss confederation appointed a committee to report on the foreign commercial relations of Switzerland. The reports boast of the fact that the various industry of Switzerland has developed itself without protection or privilege for articles produced at home, as without prohibitions or duties on those imported from abroad, and it strongly recommends, in the fiscal and custom house struggle which is going on in Europe, that Switzerland should preserve a strict neutrality.

They declare that their political and commercial well-being demands perseverance in liberal legislation, which is the groundwork of their social policy.

The political character of the Prussian League—the interests of other countries, France, England, and Russia, which Switzerland is bound not to disregard — require that Switzerland should not be a party to a question likely to divide Europe into two opposing sections.

They state that however strong the motives for adhesion may be among the German cantons, opposed motives are far more vital in the Southern and Eastern districts, and, as the establishment of a different system between the North and South would destroy the unity of Switzerland, the Committee recommend that participation in the good or evil of the Prussian Commercial League should be declined.

Conclusion and recommendations

The Committee concludes the Report with the following resolutions: I. The Swiss confederation shall adhere to its established free trade and manufacturing system. II. Under no circumstances and conditions shall it form a part of the French custom-house system of the Prussian Commercial League or the custom-house line of any foreign nation. III. It shall use every effort to establish and extend the principles of free trade. IV. As far as possible, it shall discuss and establish conventions with the neighbouring states for maintaining the daily, reciprocal, economic, neighbourly and border traffic and market transactions. V. Wherever a free trade is not obtainable, it shall endeavour to remove all prohibitions, lower duties, and secure transit power on the most favourable terms.”

Grandval en de abdij

Het dorp ligt in de Grand Val (rond 900 Grandemvallem).  Het dorp en Moutier ontwikkelden zich na de stichting van de abdij Moutier-Grandval in 640.

Rudolf III (970-1032), de laatste koning van het tweede Bourgondische Koninkrijk (888-1032), schonk De abdij en Grandval in 999 aan het prinsbisdom Bazel. Dit bleef de situatie tot de Franse inval in 1792.

Na de reformatie raakte de abdij in verval en in vergetelheid en tegenwoordig herinneren alleen de bijbel van Moutier-Grandval (in het British Museum in Londen) en enkele andere kunstwerken aan de abdij, onder ander het Merovingische kruis van St. Germain (te bezichtigen in het historische en kunstmuseum (Musée jurassien d’art et d’histoire) in Delémont (Delsberg).

Na de Franse inval van 1792 ging het dorp over in de Franse departementen Mont-Terrible (1793-1800) en Haut-Rhin (1800-1813) voordat het in 1815 bij kanton Bern werd gevoegd.

De kapel, voor het eerst vermeld in 962 en gewijd aan Sint-Maarten, werd in de 14e eeuw een parochiekerk. Na 1663 werd het herhaaldelijk herbouwd. Het is een Gereformeerde parochie sinds 1531.

(Quelle und weitere Informationen: Historisches Lexicon der Schweiz, François Wisart/Übersetzung: Anja Lindner, 10.01.2006).

De Juraweg Thal bij Gänsbrunnen

Gänsbrunnen is de hoogst gelegen gemeente in het kanton Solothurn. De boerderijen in het dal en de Sennhöfe op de hoogten van de Jura vormen dit idyllische gehucht.

Mijnbouw, kalksteengroeves en de ijzerindustrie hebben het beeld eeuwenlang bepaald.

De Juraweg  Thal is een gemarkeerd netwerk van wandelpaden langs en op de tweede Juraketen. Informatieborden langs het pad geven informatie over geografie, geologie, geschiedenis, natuur, jacht en land- en bosbouw.

Het pad loopt door het natuurpark Thal. Bij het treinstation Gänsbrunnen begint de Brunnerbergketen. Hierover loopt een wandelweg van ongeveer zeven uur dwars door het natuurpark naar Balsthal.

Een andere wandelweg gaat van Welschenrohr naar de Probstenberg met uitzicht op de vallei van Delsberg en op de Vogezen. Langs de kantongrens met Basel-Landschaft gaat de route vervolgens naar de Malsenberg en door het bos terug via het dal naar Gänsbrunnen.

De Wolfsschluchtroute begint met een klim door de kloof en gaat verder over de hoogten van de tweede Juraketen. Door de weiden van de Jura gaat het via Tannmatt naar Mieschegg en over de Hinter Brandberg terug naar Welschenrohr.

(Bron en nadere informatie: www.naturparkthal.ch).

Moutier en de abdij Moutier-Grandval

De natuurlijke ligging van de plaats Moutier (tot 1 januari 2026 kanton Bern, vanaf deze datum kanton Jura) is de beroemde kloof, die een geologische betekenis van Europees belang heeft.

Moutier ligt aan de voet van de Jura en de Rijnvallei en is de toegang tot de belangrijke Pierre-Pertuis Pas, die de Elzas met Italië verbindt via Saint-Maurice, Martigny en de Grote Sint-Bernard pas.

Om deze reden is in het midden van de zevende eeuw de abdij van Moutier-Grandval gesticht door de abt van het klooster Luxeuil (in de huidige France-Comté). De abdij van Moutier-Grandval groeide uit tot een een belangrijk intellectueel, artistiek en religieus centrum.

Koning Rudolf III van Bourgondië (977-1032) schonk de abdij in 999 aan Adalberon II, de prinsbisschop van Bazel. De bisschoppen van Bazel waren gelieerd aan de Bourgondische koningen. De stad maakte deel uit van het Koninkrijk Bourgondië, dat in 888 was gesticht en zich uitstrekte van de Vogezen tot de Middellandse Zee en van de Saône tot de Reuss in Zwitserland.

Rudolf III stierf in 1032 en het Heilige Roomse Rijk verwierf het koninkrijk en dus ook Moutier. Het prinsbisdom Bazel van dit Rijk bleef bestaan tot de Franse inval in 1792 en 1797.

Grandval

Daarna werd het gebied van het prinsbisdom eerst opgedeeld in Franse departementen en na de nederlaag van Napoleon door het Congres van Wenen voor het grootste deel aan kanton Bern toebedeeld.

De abdij was toen al lang verdwenen. De reformatie was de directe oorzaak van de sluiting en de sloop in de 16e eeuw. De naam en faam van de abdij Moutier-Grandval zijn echter behouden.

Dit is te danken aan enkele bijzondere kunstwerken, onder andere de fresco´s uit de elfde eeuw in de Chalière kapel, de wereldberoemde bijbel van Moutier-Grandval uit de achtste eeuw, de bijbel van Alcuin, die in het British Museum in Londen is te bezichtigen, de Romaanse gewelven van de collégiale kerk van Moutier en het Merovingische kruis van Saint Germain uit de zevende eeuw, die in het het Kunst- en Geschiedenismuseum van Delémont (Musée jurassien d’art et d’histoire),wordt bewaard.

(Bron: www.moutier.ch).

Historische atlas van Zwitserland

De atlas bestrijkt bijna zes millennia van Zwitserse geschiedenis aan de hand van meer dan honderd kaarten, gegroepeerd in hoofdstukken. Korte teksten geven bij iedere kaart en hoofdstuk een toelichting.

Zwitserland wordt gepresenteerd in relatie met de omliggende regio’s. Zwitserland heeft tot 1848 niet vastgelegen in tijd en ruimte, maar was eeuwenlang in de maak. Zwitserland was eeuwenlang een alliantie, de Eidgenossenschaft, van soevereine en onafhankelijke kantons, die verdragen sloten met andere kantons of en met met gebieden buiten de Eidgenossenschaft.

Zwitserland is bovendien een mozaïek van talen, culturen, religies, economieën en regionale identiteiten.

Deze historische en de toelichtende teksten visualiseren deze historie en geven inzicht in de belangrijkste fasen en economische, religieuze, politieke, sociale en linguïstische ontwikkelingen.

De publicatie is verschenen in het Frans: François Walter (teksten), Marco Zanoli (kaarten), met medewerking van Laurent Auberson, Atlas historique de la Suisse, Neuchâtel 2020, en in het Duits: François Walter (teksten), Marco Zanoli (kaarten), en met medewerking van Laurent Auberson, Historischer Atlas der Schweiz, Zürich, 2021).

De Planetenweg Weissenstein

De Planetenweg begint op de berg Weissenstein (Kanton Solothurn) bij het Kurhaus. Van hieruit is er een goed zicht op de route van de Planetenweg tot aan de Hasenmatt en Stallflue.

Met een wandeling van ongeveer anderhalf uur over deze Juraketen wordt op aanschouwelijke wijze informatie verstrekt over de zon en de negen planeten (inclusief Pluto) en drieëndertig (van de rond hondertachtig) manen.

De Planetenweg stelt het zonnestelsel voor op een schaal van 1:1 miljard, dat wil zeggen dat  1 meter overeenkomt met 1 miljoen kilometer in het zonnestelsel.

De zon staat in het middelpunt van de wandeling. De verscheidenheid van de menselijke culturen, die zich alleen dankzij haar stralende krachten en energie kon ontwikkelen, wordt op de steel in ruim dertig talen vermeld.

De dierenriem aan de voet van de installatie symboliseert het verloop van het jaar en de baan van de aarde rond de zon.

Terwijl men langs het pad eerst de vijf binnenplaneten Mercurius (57 miljoen km), Venus (108 miljoen km), Aarde (150 miljoen km) en Mars (228 miljoen km) tegenkomt, gaat de wandeling verder over de prachtige Jura-hoogten van de Hasenmatt en Stallflue naar de grote planeten Jupiter (778 miljoen km), Saturnus (1,43 miljard km), Uranus (2,8 miljard km), Neptunus (4,5 miljard km) en de kleine planeet Pluto (4,4 miljard, eerste station-7,3 km, tweede station).

The Sky is the limit en met helder weer zijn de Alpenreuzen en soms zelfs de aardse Mont Blanc te zien.

(Bron en nadere informatie: www.planetenweg-weissenstein.ch).

De Weissenstein, Juratuin en Planetenweg

Het kuuroord (Kurhaus) op de top van de berg Weissenstein (1284 meter) is in 1827/1828 gebouwd op initiatief van de arts Johann Baptist Carl Kottmann (1776-1851). De berg ligt vlakbij de Hasenmatt (1445 meter), de hoogste berg van kanton Solothurn.

De Hasenmatt

In deze tijd werd de berg Weissenstein ook populair bij wandelaars, berg- en natuurliefhebbers. Het uitzicht op de vallei, de meanderende rivier de Aare, de stad Solothurn en de Alpen is dan ook geweldig.

De Aare en de Murtensee (lac Morat), Bielersee (lac de Bienne) en Neuenburgersee (lac de Neuchâtel)

Rond 1862 kwam er een uitbreiding, waarbij de westzijde werd ingericht voor toeristen, de oostvleugel was bestemd voor groepsovernachtingen. Het hoofdgebouw bleef echter gereserveerd voor kuurgasten.

In het begin van de 20e eeuw had het Kurhaus te kampen met toenemende concurrentie. Dankzij de opening van de stoeltjeslift van Oberdorf naar de Weissenstein in 1951 beleefde het Kurhaus annex hotel/restaurant een opleving.

Eind 1984 is het Kurhaus in twee jaar tijd gerenoveerd. De stoeltjeslift is eind 2014 vervangen door een nieuwe gondellift.

De renovatie van het onder monumentenzorg vallende gebouw en de bouw van een nieuw gebouw vonden plaats in 2018 en 2019, en op 1 augustus 2019 opende Hotel Weissenstein opnieuw zijn deuren.

Onder het terras van Hotel Weissenstein ligt een tuin met typische planten uit de Jura, de Juragarten. De rijke en soms specifieke flora van de Jura kan hier worden bewonderd.

De flora van de Jura en zijn bossen, weides, rotsen en oevers van de vele beekjes, rivieren en vennetjes is er te zien. De tuin biedt voor elk seizoen wat wils. De beste bloeiperiode is echter in de maanden juni en juli. Borden geven informatie over de vele planten en de kenmerkende landschappen van de Jura.

(Bron en nadere informatie: www.juragarten-weissenstein.ch; www.hotelweissenstein.ch).

De Bruder Klaus Kapel

 

De Planetenweg

Impressies van Weissenstein en omgeving 

 

De Landsgemeinde van Glarus

Historie

De oorsprong van de Landsgemeinde ligt in de dertiende en veertiende eeuw. De eerste Landsgemeinde is 1294 in Schwyz in een oorkonde vermeld. In Glarus dateert de eerste vermelding uit het jaar 1387.

Het is geen toeval dat dit instituut ontstond in de tijd dat de Orte (de naam kantons dateert uit de zestiende eeuw) in de zogenaamde Urschweiz, de huidige kantons Schwyz, Obwalden, Unterwalden en Uri, zich in toenemende mate onafhankelijk opstelden tegenover de (Habsburgse keizers/  Duitse Koningen van het Heilige Roomse Rijk) heersers en machtige abdijen (onder andere Einsiedeln, Engelberg en Säckingen).

De Landsgemeinde vindt zijn directe ontstaansgrond echter in geschillenbeslechting tussen en in de Orte en afspraken over weidegronden, handel en andere economische onderwerpen. De vrije boeren organiseerden zich in zogenaamde Markgenossenschaften om gemeenschappelijke weidegronden te beheren.

Ook de opening van de Gotthardpas in de jaren 1220-30 was van belang.  De handel met Noord-Italië en haar stadsrepublieken nam een grote vlucht. Wellicht vormden deze soevereine republieken een inspiratie voor deze Orte, die direct aan deze handel deelnamen en toegang hadden tot Noord-Italië.

De Orte kregen bovendien in de veertiende en begin vijftiende eeuw de status van feitelijke onafhankelijke territoria, de Reichsunmittelbarkeit, van de Habsburgse keizer. Bovendien leed de keizer de ene na de andere militaire nederlaag tegen de eigenzinnige Orte, te beginnen met Morgaten in 1315.

De eerste gedocumenteerde Landsgemeinde  van Glarus in 1387 betekende tevens de eerste Grondwet van Glarus.

Overigens komt de term Landsgemeinde pas voor het eerst in de vijftiende eeuw voor. In 1387 is sprake van de ‘Gemeinde der Landleute’.

Stemgerechtigd waren de mannelijke burgers die hun militaire dienst vervulden (ouder dan veertien/zestien jaar) en ingezetene van Glarus waren. In de Grondwet stonden twee belangrijke bepalingen: het beginsel van de meeste stemmen gelden en de Landsgemeinde heeft altijd het laatste woord, met andere woorden de individuele  burgers zijn de soeverein en niet enkele (machtige) families of functies.

Hoewel de Landsgemeinde naar huidige maatstaven ernstige tekortkomingen heeft en de politieke realiteit, inclusief het kopen van stemmen, vaak weerbarstiger was, was het een uniek instituut in Europa. Nergens anders hadden individuele burgers het laatste woord.

Taken

De Landsgemeinde benoemde de ambten (onder andere de regering (Rat), burgemeester (Landammann), rechters, belastingontvangers), was wetgever (hoogte belastingen, erfrecht, burgerlijk en strafrecht),  sloot (internationale) verdragen met andere Zwitserse (Eidgenossische) en Europese machten en besliste over oorlog en vrede.

Reformatie 1529

De landsgemeinde bewees onder andere tijdens de Reformatie haar  nut. Terwijl de rest van Europa in vuur en vlam stond, beslisten de burgers van Glarus in de Landsgemeinde in 1529 dat beide religies (protestant en katholiek) toegestaan waren.

De burgers en  hun parochies beslisten zelf over hun religie. Het resultaat was een met name katholiek noordelijk deel van het kanton en een overwegend protestants zuidelijk deel. Het principe van godsdienstvrijheid werd in 1532 zelfs in de Grondwet opgenomen.

Ook dit was uniek in het Europa van de zestiende eeuw. Andere kantons beslisten op soortgelijke wijze. In Zürich stemde de regering (Grosse Rat) voor invoering van het protestante geloof, in Appenzell besloten de burgers tot splitsing in een katholiek Appenzell Innerrhoden en een protestants Appenzell Ausserrhoden in 1597.

De Eidgenossenschaft als geheel ( de dertien kantons van 1513) kende wel enkele religieuze korte militaire conflicten in 1529 en 1531 (de Kappeler oorlogen) en de 1656 en 1712 (Villmerger Oorlogen), maar  deze waren eerder economisch geïnspireerd dan religieus. Bovendien waren het niemendalletjes in vergelijking met de (burger) oorlogen in de rest van Europa.

Uiteraard leidde het ontstaan van twee religies wel tot grote (persoonlijke) spanningen, een katholieke en een protestante bakker of slager bijvoorbeeld, de verzuiling was ook hier realiteit. Het politieke systeem was echter in staat de vrede te bewaren, dat is de (unieke) verdienste van de Landsgemeinde én haar  burgers.

1798-2021

De Landsgemeinde functioneerde tot 1798 en de creatie van de Helvetische Republiek (1798-1803) door de Franse bezetter. Ze werd opgeheven en daarvoor in de plaats kwam de regering (Directorium) in Bern.

Dit leidde in Glarus en de andere 12 kantons tot zoveel verzet dat Napoleon in 1803 de Confederatie (1803-1813) van soevereine kantons, inclusief de Landsgemeinde van Glarus, weer invoerde in de zogenaamde Mediationsakte.

Vanaf 1815 en de stichting van de huidige Zwitserse Confederatie in 1848 functioneert de Landsgemeinde van Glarus. Samen met de Landsgemeinde van Appenzell Innerrhoden is het het laatste ‘grootste parlement’ ter wereld.

Procedures

Het functioneren, de symboliek, stemprocedures (hand opsteken met stembiljet) en bevoegdheden hebben zich niet wezenlijk veranderd. Wel de samenstelling (vanaf 1971 met vrouwen) en het stemmen over veel meer taken.

De Landsgemeinde komt de eerste zondag van mei bijeen (behalve in deze Coronatijd op 5 september 2021 met mondkapjeverplichting) in de zogenaamde Ring op de Landsgemeindeplatz. Tussen de 6 000 en 9 000 stemgerechtigden nemen deel (van de rond 30 000 stemgerechtigden).

De agenda en onderwerpen worden ruim van te voren toegezonden en stemgerechtigden kunnen spreektijd aanvragen, veranderingen voorstellen of wetsvoorstellen doen, die door de regering (Regierungsrat) worden voorbereid en behandeld voor de eigenlijke Landsgemeinde.

De regering wordt tegenwoordig direct door de burgers in het stemhokje gekozen (de Landsgemeinde heeft deze bevoegdheid dus afgestaan). Het kantonale parlement (Landrat) heeft beperkte bevoegdheden en is eerder een uitvoeringsorgaan voor dagelijkse zaken tot een bepaald bedrag. Het wordt gekozen door directe verkiezingen in het stemhokje.

Aan de eigenlijke bijeenkomst gaan dus allerlei procedures vooraf, zodat op de dag zelf de agenda, wetsvoorstellen en andere punten precies geregeld zijn in zogenaamde Traktanda (zie de agenda: www.landsgemeinde.gl.ch)

Discussie

De Landsgemeinde mag zich niet alleen in een grote (internationale en wetenschappelijke) belangstelling verheugen, ze is ook middelpunt van discussie over voor- en nadelen.

Zoals zo vaak, is voor beide standpunten veel of wat te zeggen. Zeker is in ieder geval dat dit instituut zich moet blijven aanpassen aan de maatschappelijke veranderingen.

De meest genoemde tekortkomingen zijn de geringe deelname op de dag zelf (rond 30% van de stemgerechtigden), de afwezigheid van geheime verkiezingen (openbaar handopsteken zonder precieze telling van de stemmen), complexiteit van onderwerpen, kans voor ‘populisten’ en het ontbreken van ter zake deskundigheid bij burgers (dezelfde bezwaren worden overigens vaak tegen het referendum gebruikt), elektronisch stemmen of in de stembus is veel effectiever en toegankelijker en de representatieve democratie is een goed alternatief.

Enkele argumenten hebben hun waarde, andere (populisme, ontbreken deskundigheid) zijn niet aan de orde.

Het meest gehoorde argument voor de Landsgemeinde is de openbare discussie en de controle van de regering en de volledige (mede) zeggenschap van de burgers over de (Grond) wet, budget en beleid. Een keer per jaar wordt de politiek door de burgers ter verantwoording geroepen in een publiek debat.

De burgers zijn de wetgever en worden direct bij het politieke proces betrokken. Een kaste van politici en hun ambtenaren bestaat niet in deze politieke constellatie. In Nederland is bijvoorbeeld maar 1% van de burgers lid van een politieke partij, die echter wel de beslissingen nemen.

De burgers kunnen bovendien alleen naar zichzelf wijzen omdat zij de beslissingen nemen, zij zijn de politici. In de praktijk dragen de burgers zakelijke argumenten aan en dienen ze goed onderbouwde voorstellen in.

De toespraken op de Landsgemeinde zijn altijd goed onderbouwd en voor het zo gevreesde populisme is geen plaats. Het gaat daarnaast niet alleen om ‘ja’ of ‘nee’ op de Landsgemeinde zelf, maar ook en vooral om de (voorafgaande) directe medezeggenschap in de (voorafgaande) procedures. De burger blijkt dan toch niet zo dom als veelal wordt beweerd, althans niet in Glarus (en Zwiterland).

Conclusie

De Landsgemeinde staat in Glarus onder een vergrootglas vanwege de valide nadelen. De voordelen wegen echter nog steeds op tegen deze nadelen en aan afschaffing denken slechts weinigen.

Uiteraard kan alleen de Landsgemeinde de Landsgemeinde afschaffen. Een burger diende daartoe in 2009 een verzoek in. Niemand nam het woord, zelfs de indiener niet, en het voorstel werd unaniem afgewezen.

De verstandige besluitvorming tijdens de Reformatie in 1529, Europa’s eerste sociale wetgeving in 1848 en 1864, de gemeentefusies van 24 naar 3 gemeentes in 2006, kiesrecht voor zestienjarigen in 2007, het kiezen van de kantons regering in geheime verkiezingen en recent strenge CO2-wetgeving (5 september 2021) tonen dat het geen reliek is uit het verleden, maar een levend mechanisme, met al zijn voor- en nadelen.

De Landsgemeinde is geen folkloristische l ‘art pour l’art, maar een serieus direct democratisch instituut en concept, dat zijn waarde en nut bewezen heeft. Das Wort ist frei en het debat is geopend, iedere eerste zondag van mei.

(Bron: L. Leuzinger, Ds Wort isch fri, Zürich 2018; www.landsgemeinde.gl.ch; Glarus, Museum zur Landsgemeinde).