Het Drieländermuseum in Lörrach opende op 11 november met een vernissage in de Evangelische Stadtkirche de reeks van 38 grensoverschrijdende tentoonstellingen met als thema de Rijn.
Vernissage, optreden koor met Franse, Duitse en Zwitserse liederen uit de negentiende eeuw.
Op 12 november vond in het Drieländermuseum zelf de jaarlijkse bijeenkomst van het netwerk van historische verenigingen aan de Bovenrijn (Netzwerk Geschichtsvereine/Réseau des Sociétés d’Histoire) plaats. Ruim 200 historische verenigingen zijn hierbij aangesloten.
Drieländermuseum in Lörrach, sprekers en organisatoren van colloquium ‘le Rhin’ van het netwerk van historische verenigingen aan de Bovenrijn, 12 november 2022
De tentoonstelling is het resultaat van samenwerking van het netwerk van musea (Netzwerk Museen/Réseau des Musées) aan de Bovenrijn. Dit netwerk is het grootste grensoverschrijdende project van musea in Europa met als coördinator het Drieländermuseum.
Zoals de naam al aangeeft heeft het Drieländermuseum de samenlevingen vanuit Frans, Duits en Zwitsers perspectief als uitgangspunt. Het doet zijn naam alle eer aan, en meer dan dat. Het is een voorbeeld van concrete en effectieve regionale grensoverschrijdende samenwerking. Het museum organiseert in samenwerking met het netwerk van musea om de vier jaar een grote tentoonstelling en jaarlijks kleinere en diverse evenementen.
De Rijn
Bazel en de Mittlere Brücke 2022 (boven) en zestiende eeuw (onder), kopergravure van George Braun- Frans Hogenberg in ‘Civitates orbis terrarum’, (1572-1617), naar een houtsnede van Johannes Stumpf of Sebastian Münster. collectie: Dreiländermuseum (DLM K 16-233).
De Albert en Hélène Schweitzer-Bresslau boom bij de Münster in Bazel, geplant op 24 maart 2013. De Linde gedenkt het vertrek van beiden op 24 maart 1913 uit de Elzas naar Lambaréné (Gabon) in Afrika.
De Rijn is emotie en identiteit. Het Duits-Franse echtpaar Albert (1875-1965) en Hélène (1879-1957) Schweitzer uit de Elzas noemden hun dochter Rhena. De hymne van Bazel is ‘Z’Basel an mym Rhy’, (in 1806 geschreven door Johann Peter Hebel, 1760-1826, melodie van Franz Abt, 1819-1885) gezongen bij formele gelegenheden, de Fasnacht en bij de FCB (zeg maar het Ajax van Bazel, alleen wat minder succesvol op internationaal niveau).
Andere emoties waren eeuwenlang minder vredelievend, maar nationalistisch en gericht op gebiedsuitbreiding. Deze historie gaat terug tot de Kelten, Romeinen en de Germanen.
Na de splitsing van het Karolingische Rijk bij het Verdrag van Verdun in 843 is de Bovenrijn eeuwenlang, tot de reformatie (vanaf 1517) en de vrede van Westfalen (1648), een economisch, taalkundig (alemannisch), religieus (katholiek) en cultureel nauw verbonden regio geweest. Daarna was het tot 1945 een oorlogsgebied tussen Frankrijk en Duitsland.
Detail van een douanespel, met de tientallen douaneposten langs de Rijn tot 1798. Collectie: Drieländermuseum.
Dit uit zich ook in de perceptie van de Rijn. Frankrijk en de Elzas herdenken op 11 november ‘La Grande Guerre’, een dag van rouw. Duitsland heeft dan net de negende november achter de rug en 11 november is een dag van reflectie. In Bazel klinken op deze dag echter de piccolo’s en de tamboerijnen van het begin van Fasnacht !
Voor Frankrijk is de Rijn lange tijd een vanzelfsprekende natuurlijke grens geweest: de Pyreneeën in het zuiden, de Atlantische Oceaan/Noordzee in het westen, de Alpen in het Oosten en de Rijn tot aan Nederland in het noorden.
Napoleon (1769-1821)heeft dit consequent doorgevoerd. Nederland was vanaf 1810 deel van het Franse Keizerrijk, de Rijn was de Frans-Duitse grens (met de Rheinbund als alliantie van Duitse satellietstaten) en de splitsing van Rheinfelden, Kaiserstuhl en Laufenburg in een Duitse en Zwitserse kant, gescheiden door de Rijn. Alleen Schaffhausen en Klein-Basel aan de ‘Duitse’ kant van de Rijn respecteerde hij als Zwitsers gebied vanwege eeuwenoude aanspraken.
De Elzas
De Elzas was tot de verovering van Straatsburg in 1681 door Lodewijk XIV (1638-1714) Duitstalig en eeuwenlang Habsburgs gebied. Habsburg zag bij de Vrede van Westfalen (1648) af van zijn rechten op de Elzas.
De Duitstalige steden in Elzas (De Zehnstädtebund) of Dekapolis bleven na 1648 echter met het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie verbonden. Sommige steden waren zelfs verbonden met de Zwitserse Eidgenossenschaft ! Lodewijk maakte hier door veroveringen einde aan.
De vrede van Nijmegen (1679) maakte definitief een einde aan de aspiraties van deze Bond en na de verovering van Straatsburg was de Elzas Frans gebied. De Duitse buren hebben dit feitelijk pas 1945 aanvaard.
Links: Frans affiche 1918, zicht op Straatsburg met de Tricolore vanuit de loopgraven in de Vogezen. Rechts: Duitse toekomstvisie van gevolgen van Franse bezetting, 1918. Collectie: Drieländermuseum (DLM PI 1663 en DLM PI 2207).
De conflicten over en het stuivertje wisselen van de Elzas in de periode 1840 (de Rijncrisis), 1871-1918 (Duitse Keizerrijk), 1918-1940 (Franse Republiek), 1940-1945 (Duitse Derde Rijk) tot 1945 staan centraal.
Die Wacht am Rhein (1840, gecomponeerd door Max Schneckenberger, 1819-1849) aan Duitse kant en de Marseillaise (1792, gecomponeerd in Straatsburg door Claude Rouget de Lisle, 1760-1836) maar gezongen door soldaten uit Marseille) aan Franse kant zijn de meest bekende strijdlustige liederen uit deze periode. De onschuldige hymne ‘Z’Basel an mym Rhy’ typeert het verschil in perceptie.
Jean-Jacques Waltz, (Hansi, 1873-1951), Lithographie-karikatuur, 1919, rechts Breisach (Duitsland). Collectie: Drieländermuseum (DLM GrGeXVIII 83).
De collaterale schade was de verdrijving van 100 000 Duitsers uit Elzas en Lotharingen in 1918 en het verbod van de Duits (Alemannische) taal na 1918 en helemaal na 1945, hoewel Duits tot 1918 voor veel inwoners de spreektaal was. De Duitse veroveraars maakten zich in 1871 in Elzas echter niet populair, ondanks de gemeenschappelijke taal. De Pruisische benadering werd niet gewaardeerd.
Tentoonstellingen en verwante evenementen
De Rijn staat niet in de top-tien van de langste rivieren van Europa, maar is wel de meest bevaren, bezongen, omstreden, verbindende, geïndustrialiseerde, mythische en prestigieuze rivier. De lengte vanaf de bron aan het Tomameer bij de Oberalppas in Zwitserland tot de monding in de Noordzee is ongeveer 1230 kilometer, waarvan 375 kilometer in Zwitserland.
De Bovenrijn stroomt van Bazel tot Bingen in Rheinland-Pfalz, van Schaffhausen tot Bazel heeft hij de naam Hoogrijn. De tentoonstelling bestrijkt dit stroomgebied.
De unieke reeks van 38 tentoonstellingen bespreekt een grote variëteit aan onderwerpen. Voor een overzicht en inhoudelijke bespreking wordt verwezen naar de websites van de musea. Op twee uitzonderingen na. De al eerder besproken fraaie tentoonstelling ‘Ave Caesar! Römer, Gallier und Germanen am Rhein’ en de overzichtstentoonstelling (Der Rhein. Die Überblicksausstellung/Le Rhin. L’exposition générale) in het Dreilländermuseum.
De overzichtstentoonstelling en evenementen
De Rijn stroomt letterlijk door het museum, inclusief met een rondvaart van een halfuur in een comfortabele sloep van de Mittlere Brücke in Bazel tot de Dreiländerbrücke.
De Dreiländerbrücke. Foto: Michael Sesiani
De diverse onderwerpen komen aan de hand van goed gekozen objecten, documenten, topografische kaarten, video- en audiovisuele presentaties in beeld of worden ten gehore gebracht. De indrukwekkende collectie van het museum blijkt ook uit het feit dat uitsluitend van de eigen verzameling gebruik is gemaakt.
Het Franse, Duitse, Zwitserse en Europese perspectief vormen het begin en uitgangspunt van dit cultuur-historische reisje langs de Rijn, met gevoel en respect voor detail, zonder de grote lijnen uit het oog te verliezen.
Een onderdeel van de tentoonstelling is de bouw van forten langs de Rijn, met bijzondere aandacht voor Sébastien de Vauban (1633-1707) tijdens Lodewijk XIV en de bouw van Maginotlinie na 1918 aan Franse kant en de Duitse forten van 1871-1918 en de Westwall van 1940-1945 aan Duitse kant. Aandacht voor het onverzoenlijke verdrag van Versailles (1918-1919) en de andere, verzoenlijke, benadering na 1945 sluiten de periode 1870-1945 af.
Waterkrachtwerk Kembs (1932). Het Verdrag van Versailles gaf Frankrijk niet alleen de Rijn als grens terug, maar ook alle rechten op het gebruik van de Rijn. Collectie: Drieländermuseum (DLM FoD 2)
Eduard Tennner (1830-1901), Der Isteiner Klozt, 1882, Rijnromantiek. Collectie: Drieländermuseum (DLM BKVer 25)
Tal van andere onderwerpen passeren achtereenvolgens de revue: geologie, goud delven, religies en kerkenbouw (van Chur tot Utrecht was de Rijn een lint van Romaanse en Gotische kathedralen), visvangst, Rijnregulering, scheepvaart, waterkrachtcentrales, kanalisering, vervuiling, overstromingen, kunst, literatuur en muziek, Rijnromantiek, archeologie, (Alemannische) dialecten, bruggen over de Rijn en andere onderwerpen. Wat is de Rijn zonder wijn. Ook daar is aan gedacht in de zit- en leeshoek.
Het museum organiseert daarnaast tientallen lezingen, conferenties, concerten, excursies, kinderprogramma’s en andere evenementen.
Bron en verdere informatie: Drieländermuseum in Lörrach
De Rijn bij Neuenburg am Rhein
