De ruïnes van de Farnsburg en een Romeinse tempel
4 oktober 2026
De ruïne van de burcht Farnsburg (kanton Basel-Landschaft) vlakbij de dorpen Buus, Ormalingen en Magden en de ruïne van de Romeinse tempel in de Grienmatt bij Kaiseraugst (kanton Aargau) liggen nog geen 5 kilometer van elkaar verwijderd.
De heren van de Farnsburg waren zich echter niet bewust van deze Romeinse tempel. De inwoners van deze eerste Romeinse stad (Colonia Augusta Raurica) in het huidige Zwitserland hadden geen idee van een burcht op de Farnsburg. Ze konden immers niet in de toekomst kijken.
En toch hebben ze het een en ander gemeen: niet alleen de rivier Ergolz, maar ook de geschiedenis in deze regio van de kantons Aargau en Basel-Landschaft, de heerschappij van Habsburg en de stad Bazel.
Augusta Raurica, Augst en Kaiseraugst
Kaiseraugst ontleent zijn naam aan Augusta Raurica. Na het vertrek van de Romeinen in de 5e eeuw raakte deze romeinse stad met 15 000 inwoners in verval. Rond 1300 was het een dorp met de naam Augst met een paar honderd inwoners en Romeinse ruïnes, die men als steengroeve benutte. De rivier Ergolz stroomde als vanouds door dit dorp.
De Romeinen hadden in de derde eeuw aan de oostelijke oever van de Rijn een kasteel gebouwd ter bescherming van de limes (grens). In 1461 verwierf de stad Bazel het westelijke deel van het dorp Augst, Habsburg kreeg zeggenschap over het oostelijke deel en noemde het Kaiseraugst, ter onderscheiding van Augst.
Aubert Parent, tekening van de tempel, omstreeks 1803. Collectie: Museum Augusta Raurica
De Romeinse tempel in de Grienmatt
Het grote tempelcomplex had waarschijnlijk een lengte en breedte van ongeveer 200 meter. Het centrale deel met zuilengalerij en een altaar had een omvang van ongeveer 125 bij 132 meter. Een badencomplex of thermen lag direct naast het complex. Men vermoedt dat het om een Nymphäum of een gallo-romeinse dubbeltempel gaat, een tempel met een badencomplex.
Tegenwoordig is het niet meer voor te stellen, maar dit grote complex stond niet geïsoleerd in een weide, maar midden in de bebouwde kom van Augusta Raurica. Verder oostelijk lagen het grote theater, het amfitheater, het forum, de curia, de basilica en bijvoorbeeld de Schönbuhltempel.
Diverse wegen met hun standbeelden, zuilen, altaren en andere bouwwerken verbonden de tempel met dit deel van Augusta Raurica. Vanwege de vele religieuze bijeenkomsten en festiviteiten ter ere van de keizer in het kader van de keizercultus waren er vaak processies.
Reconstructie van het badcomplex. Collectie: Museum Augusta Raurica
De archeologische belangstelling voor de ruïnes van de tempel in de Grienmatt ontstond pas in de 16e en 17e eeuw. Het duurde echter tot de 18e en 19e eeuw voordat het onderzoek in wetenschappelijke handen kwam. Wetenschappelijke onderzoekers van het eerste uur waren Daniel Schöphlin (1694-1771) en Aubert Parent (1753-1835).
De tempel in de Grienmatt maakt deel uit van het museum Augusta Raurica. Wetenschappelijk onderzoek is in volle gang en hoewel nog niet alles duidelijk is, was de tempel in de Grienmatt waarschijnlijk het belangrijkste tempelcomplex in de Colonia Augusta Raurica.
De Farnsburg
Al in de 12e of 13e eeuw stond er een burcht op deze rots. Het geslacht van de graven van Tierstein vestigde zich tussen 1319 en 1342 in het gebied. Zij bouwden de Farnsburg uit tot hun zetel. In 1418 kwam de Farnsburg in het bezit van de graven van Falkenstein. Daarna waren de Habsburgers enkele jaren de bezitters. De stad Bazel kocht deze heerlijkheid in 1461.
Reconstructie van de Farnsburg rond 1750. Joe Rohrer, bildebene.ch
De Farnsburg werd vervolgens de zetel van de landvoogd en talrijke verbouwingen maakten er een representatief gebouw van. Het kasteel werd echter in 1798, na de Franse invasie, door de bevolking verwoest en diende vervolgens als steengroeve.
De ruïne met haar bewaard gebleven en imposante schildmuur is in de jaren 2019 tot en met 2023 gerenoveerd. Het kanton Basel-Landschaft kenmerkte zich door een hoge dichtheid aan kastelen, maar de Farnsburg was destijds de koningin der kastelen in deze regio.
Emanuel Büchel, de Farnsburg rond 1750. Collectie: Staatsarchiv Basel-Stadt, Bild Falk 10,4
Conclusie
Wat hebben beide ruïnes nu echter gemeen om in hetzelfde artikel te vermelden? Afgezien van de verschillende tijdsperiodes delen ze de representatie van de macht. In Augusta Raurica was het de keizercultus; in de Farnsburg de macht van lokale heersers, kortstondig de Habsburgers en vervolgens die van de stad Bazel.
Beide oorden waren voor korte (Farnsburg) of langere (Kaiseraugst) tijd in het bezit van de Habsburgers. Beide oorden ondervonden direct de gevolgen van de Franse Revolutie en de inval van Napoleon.
Gasthof und Hofgut Farnsburg
De Farnsburg werd in 1798 verwoest, Kaiseraugst werd korte tijd bij Augst gevoegd in de Helvetische Republiek (1798-1803) om in 1803 weer als Kaiseraugst in kanton Aargau terecht te komen. De Farnsburg werd na de Helvetische Republiek weer deel van kanton Bazel, om in 1833 deel uit te maken van kanton Basel-Landschaft.
