Museum Kleines Klingental und das Glücksrad. Ausstellung Bäume in Basel. Foto/Photo: TES.

De natuur in de stad

In de Middeleeuwen betekende het bos gevaar en mysterie. Niemand ging voor zijn plezier een wandelingetje maken. Tegenwoordig is het bos daarentegen een toevluchtsoord voor rust, frisse lucht en de pure ervaring van de natuur.

De kwaliteit van leven in de stad houdt verband met haar omvang en vooral het contact met de natuur en recreatiegebieden. Woongebieden liggen bij voorkeur binnen een redelijke afstand van groene zones.

Bern. Foto: TES

De betekenis van de boom

De bijzondere tentoonstelling is gewijd aan de historie van duizend jaar bomen en groen in  Bazel. In de verschillende fasen van de stadsontwikkeling heeft de boom verschillende functies, als stadsverfraaiing, als uitdrukking van de tijdgeest en als vorm van inrichting van de groene ruimte.

In welke andere stad refereert de plantsoenendienst aan de filosofie ? Het getuigt van een groot respect voor de natuur.

Stadtgärtnerei Basel, zomer 2021. Foto TES

Bovendien heeft de boom soms ook een politieke en bestuurlijke betekenis. Rechtspleging vond tot de zestiende eeuw veelal plaats onder Lindebomen, De vrijheidsbomen van de Franse Revolutie waren na de Franse inval in 1798 ook prominent in Bazel aanwezig en kerstbomen sieren jaarlijks de marktplaats en het stadhuis.

De tentoonstelling Bäume in Basel Das Grün im urbanen Wandel (Bomen in Bazel. Het groen en stedelijke verandering) geeft een beeld van de historische ontwikkeling van natuur en flora in de stad tot heden en zelfs met een blik naar de toekomst.

Diverse tijdsfasen passeren de revue. De relatie tussen hout, bomen en de stad is ook alomtegenwoordig in het museum Kleines Klingental. Het oude Romaanse rad van fortuin (das Glücksrad) uit de kathedraal is gemaakt van eikenhout uit 1220. Het museum toont de originele sculptuur van de kathedraal op de Münsterplatz. Op locatie staan grotendeels kopieën vanwege de bijna duizend jaar oude historie.

Het botanische tijdperk

In de intellectuele en culturele omwenteling aan het begin van de moderne tijd (rond 1500) veranderde het aanzicht van de stad. Geleerden en ondernemers met internationale connecties bevorderden de transformatie van Bazel tot een kosmopolitische stad.

De plantkunde was toen al nauw verbonden met de farmacologie, de geneeskunde en de tuinbouw. De oprichting van de Universiteit van Bazel in 1460 bevorderde deze wetenschappelijke belangstelling. In deze periode ligt de basis van de huidige chemische- en farmaceutische industrie van de stad.

De boekdrukkunst en de befaamde kwaliteit van het papier van de vele papierfabrieken (zie ook: www.papiermuseum.ch), de vele (beroemde) uitgevers en het humanistische, relatief tolerante karakter van de stad maakten van Bazel een van de toonaangevende universiteitssteden van Europa.

De oude universiteit van Bazel met botanische tuin. Foto: TES.

Renaissance

In de loop van de zestiende eeuw  groeide de stad. Welgestelde burgers legden tuinen naar Italiaans model aan. De behoefte de stadslucht te ontvluchten leidde tot de eerste buitenhuizen  en  zomerresidenties. In deze periode treedt de boom ook als middel tot stadsverfraaiing naar voren.

Barok en Rococo

Vanaf het midden van de 18e eeuw laten de barokke buitenplaatsen (bijvoorbeeld de Villa Merian en het Wenkenhof) buiten de stad de bloeitijd van de bouwcultuur van Bazel zien. Zij zijn een uiting van een nieuwe stijl van architectuur, natuur en tuinen in rococo- en de Engelse landschapsstijl.

Romantiek

Gedreven door filosofische vragen over vooruitgang, cultuur en kunst (onder andere geïnspireerd door Jean-Jacques Rousseau en de Franse Revolutie), ontstaat tegen het einde van de 18e eeuw en in de 19e eeuw een nieuwe relatie tussen de stadsmens en natuur.

De woon- en tuincultuur van Bazel in de laat 18e en 19e eeuw wordt gekenmerkt door import van exotische bomen en bloemrijke galerijen. Het is een mengeling van barok, rococo, de Engelse tuin, Romantiek tot Chinese en Japanse invloeden in statige privé-tuinen. Tegelijkertijd tijd noodzaakten  hygiëneproblemen van de steeds sneller groeiende stad tot het aanleggen van groenzones.

De tuinstad

Rond 1900 stimuleerden andere ideeën een herbezinning op de stadsplanning, waardoor ook de behoefte aan meer privégroenstroken, huis- en gezinstuinen in Bazel toeneemt. Het idee van de tuinstad werd voor het eerst in 1912 in Münchenstein, vlakbij Bazel, toegepast. Het was de eerste tuinstad van Zwitserland.

De nieuwe ruimtelijke orde

Begraafplaatsen, oude kloosters en hun tuinen binnen stadsring en het slopen van oude stadsmuren maakten ruimte voor de eerste stedelijke groene zones. Langs de rivier en straten werden bomen geplant en de Rijnoever werd zelfs een lommerrijke promenade en is dat nog steeds.

Bazel, Rijnoever. Foto: TES

De laatste decennia van de 20e en de eerste decennia van de 21e eeuw kenmerken zich door herbestemming en het veranderde gebruik of herinrichting van onbebouwde gebieden, oude fabrieksterreinen.

De moderne stad

Tegenwoordig worden parken en groenstroken vaak verrijkt met kunstwerken en recreatieve structuren. Deze ontwikkeling weerspiegelt een ontwaakt milieubewustzijn in een urbane omgeving. de gemeentelijke dienst onderhoudt maar liefst 27 000 bomen,  stuk voor stuk, en zorgvuldig.

Het motto: een gezonde boom betekent een gezonde stad.

(Bron en nadere informatie: www.mkk.ch).

De beroemde kastanjebomen op de Münsterplatz.