Maelwael, Gebroeders Van Lymborch en de Bijbel van Moutier-Grandval
25 maart 2025
Op 21 maart jongstleden vond in de Stevenskerk in Nijmegen de opening plaats van het jaar van de gebroeders van Lymborch en Johan Maelwael. Herman (1385-1416), Paul (1386-1416), Johan (1388-1416) van Lymborch en hun oom Johan Maelwael (1370-1415) zijn tegenwoordig erkend als de grondleggers van de Nederlandse schilderskunst. (zie onder andere de Vereniging Gebroeders Van Lymborch, Stichting Maelwael Van Lymborch en het Maelwael Van Lymborch Huis in Nijmegen).
De Rembrandts van de middeleeuwen
Nijmegen was aanvankelijk hun vestigingsplaats in dienst van het machtige Hertogdom Gelre ( tot 1543 het laatste onafhankelijke gebied in de Nederlanden!). Zij waren aanvankelijk werkzaam voor de Hertog van Gelre. Ze waren echter zo getalenteerd en veelzijdig dat de Hertogen van Bourgondië en leden van het Franse koningshuis (de Hertog van Berry) hun na 1400 in dienst namen.
Maelwael is overigens afgeleid van het Duitse Malen (schilderen) en wael (wel), hij was dus een goede schilder en aanvankelijk afkomstig uit de buurt van Xanten.
Het Gebroeders van Lymborchhuis op de Burchtstraat in Nijmegen en 2025 staan in het teken van hun innovatieve, veelzijdige en oogverblindend schone kunsten. In Dijon, Saumur, Bourges, Parijs en Chantilly hebben deze ‘Rembrandts’ van de late middeleeuwen hun sporen nagelaten.
De Belles Heures (links) van de Duc de Berry, de Très Riches Heures (rechts) van de Duc de Berry, fascimili, Maelwael Van Lymborch Huis
Met andere woorden, tussen 1375 en 1420 hebben kunstenaars uit het Hertogdom Gelre de toon gezet voor de Vlaamse primitieven en de hoge cultuur aan het Franse en Bourgondische hof.
De prachtige Très Riches Heures en de Belles Heures (getijdenboeken) van de Duc de Berry (1340-1416) zijn de bekendste werken van de gebroeders. Pagina’s (folia) uit De Belles Heures waren in 20o5 te bezichtigen in het Valkhof in Nijmegen, in het Getty Museum in Los Angeles en in 2010 in het Metropolitan Museum in New York.
In New York trok zelfs een stoet ridders, jonkvrouwen en hun gevolg uit het Hertogdom Gelre door de avenues en Grand Central! De Très Riches Heures zullen binnenkort deels te bewonderen zijn van (7 juni tot 5 oktober) in Musée Condé in kasteel Chantilly bij Parijs. Ook hier zal het adellijk gevolg uit Gelre zijn intrede doen!
Maelwael Van Lymborch Huis
Très Riches Heures (Ms 65, fol. 2r), Collectie: Musée Condé in kasteel Chantilly, muurschildering in het Maelwael Van Lymborch Huis
Johan van Maelwael, Piéta’s, rond 1400, originelen in het Louvre. Maelwael Van Lymborch Huis
Johan van Maelwael, rond 1400, kopie, origineel in het Louvre. Maelwael Van Lymborch Huis
De Bijbel van Moutier-Grandval
Ruim 600 jaar daarvoor waren het echter uitsluitend monniken die zich wijden aan geïllumineerde werken. Wie in de zomermaanden de Très Riches Heures in het Musée Condé in het kasteel van Chantilly wil bewonderen (met een bezoek aan het Louvre en de unieke werken van Johan Maelwael), kan voorafgaand naar Delémont (kanton Jura) reizen, met vervolgens een mooie en interessante route via Dijon, Chapmol, Bourges, Saumur naar Chantilly.
Het museum van Delémont (Musée jurassien d’art et d’histoire) toont net zo’n uitzonderlijk werk: de bijbel van Moutier-Grandval. De abdij van Moutier-Grandval hoorde vanaf 999 bij het bisdom Bazel. Een van haar manuscripten was deze bijbel.
De oorsprong van deze bijbel was rond 840 in de abdij St. Martin in Tours (Frankrijk). Deze prachtige Karolingische bijbel ging daarna op reis naar de abdij van Moutier-Grandval. De Karolingers waren de beschermheren van de abdij en ze kende in de 9e en 10e eeuw haar bloeiperiode.
De abdij is in 1499 verwoest, de kloosterkerk tijdens de reformatie in 1531. De bijbel en andere kunstschatten gingen naar Solothurn en Delémont. De (adellijke) Chorherren van Moutier-Grandval bouwden op de hun bekend wijze stadspaleizen en een kasteel.
De stiftskerk van Moutier-Grandval. Collectie: Musée jurassien d’art et d’histoire
Eeuwenlang ging het goed, tot de Franse inval en bezetting van Delémont in 1792. De bijbel van Moutier-Grandval ontkwam nog een keer aan plunderingen en dook in 1822 weer op in handen van Joseph Alexis Bennot (1753-1837), burgemeester van Delémont.
Indruk van de tentoonstelling ‘Le Bible de Moutier-Grandval. Sur les traces d’un chef-d’oeuvre’
Hij verkocht vervolgens de bijbel, mede dankzij bemiddeling van Baron Konrad Karl Friedrich von Andlau (1766-1839), de voormalige gouverneur (1814-1815) van het voormalige prinsbisdom Bazel in Arlesheim.
De nieuwe eigenaar was Johann Heinrich von Speyr-Passavant (1782-1852) uit Bazel. Von Speyr-Passvant was een verzamelaar van handschriften. De Universiteitsbibliotheek Bazel beheert zijn grote collectie.
In deze tijd nam echter ook de belangstelling voor geïllumineerde middeleeuwse handschriften en kunst toe en Von Speyr was niet alleen verzamelaar, maar ook handelaar. In 1836 verkocht hij de bijbel aan het British Museum.
Sindsdien is Londen zijn nieuwe verblijfplaats, maar hij is tevens cultureel en erfgoed van de wereld. In 1981 kwam de bijbel van Moutier-Grandval voor het eerst weer naar Delémont. Bijna vijftig jaar later voelt hij zich weer voor korte tijd thuis in de nabijheid van kasteel van de Chorherren.
Indruk van de tentoonstelling ‘Le Bible de Moutier-Grandval. Sur les traces d’un chef-d’oeuvre’
Fazit
Wat de Très Riches Heures en de Belles Heures de Duc de Berry van de gebroeders Van Lymborch en de bijbel van Moutier-Grandval gemeen hebben is hun uitzonderlijke schoonheid, vakmanschap en innovatie. Hoezo donkere middeleeuwen?
Hoe zou een middeleeuwer reageren op de 20e en 21e eeuw met zijn atoombommen, gifgas, concentratiekampen, holocaust, communisme, nazisme en milieuvervuiling? Iedere tijd heeft zijn zonden.
De kunsten brengen echter licht, zelfs in de meest donkere tijden. Zowel de tentoonstelling (8 maart-8 juni) in Delémont, als in het Musée Condé in kasteel Chantilly (7 juni-5 oktober) zijn eenmalige toegankelijke kunst op locatie en wellicht is een bezoek chronologisch te combineren!
(Bron en verdere informatie: L. Marti, Le Bible de Moutier-Grandval. Sur les traces d’un chef-d’œuvre, Delémont, 2025; A. Stufkens, Cl. Verhoeven, Johan Maelwael en de Gebroeders van Lymborch. Grondleggers van de Nederlandse schilderskunst, Nijmegen, 2025)