Scuol graffiti. Photo/foto: TES.

Sgraffiti in Engadin

Het woord sgraffito komt van het Italiaanse werkwoord sgraffiare of graffiare, wat krassen betekent. Sgraffiti (het meervoud) worden aangebracht met een fijne kalkpleister van verschillende kleuren op een grovere mortelbasis van kalk en zand. De bovenste laag wordt gedeeltelijk weer weggekrast zolang het niet is opgedroogd en zo ontstaan de sgraffiti met hun kleurcontrast.

Vooral in het Engadin (kanton Graubünden), maar ook op andere plaatsen in Zwitserland, worden huizen vaak versierd met geometrische motieven, tekeningen, dieren, gezegden of andere teksten.

Deze techniek is door Italiaanse kunstenaars in het Engadin geïntroduceerd in de zestiende en zeventiende eeuw na de Bündner uitbreiding in de Italiaanse gebieden. Deze kunstenaars wilden geld verdienen en de fresco techniek was in deze regio bekend. Het bleek een succesvol exportproduct te zijn.

Deze techniek is universeel en is ook te vinden in Afrika, andere delen van Europa, bijvoorbeeld in Bohemen en op het eiland Chios in de Egeïsche Zee. De naam graffiti is wel afkomstig uit Engadin, ils sgrafito in het Romaans.

Er is een grote verscheidenheid aan vormen en figuren, die voornamelijk voor decoratieve doeleinden dienen. De meest voorkomende versiering van huisgevels is de geometrische accentuering van de hoeken van huizen met sgraffiti en de omlijsting van deuren en ramen. Huizen krijgen soms ook namen, huisinscripties, familiewapens, symbolen, taferelen of verhalen die veel verder gaan dan het decoratieve karakter.

Ardez

Valchava

Deze tekens en symbolen hebben vaak een (religieuze ) betekenis, maar vaak werden oude basispatronen verder gebruikt zonder inzicht in de diepere betekenis en boodschap. Zo muteren ze in de loop van de tijd.

Er zijn echter twee basisvormen. De rechthoek en de cirkel symboliseren de gebieden van menselijke ervaring. De rechthoek is het berekenbare, menselijke en aardse. De cirkel is het onberekenbare, ongrijpbare of goddelijke.

Deze cirkel is leeg of verschijnt als een (mannelijke) Venusster of (vrouwelijke) zonnewervel. Deze basisvormen omvatten een hele reeks variaties en alle mogelijke vormen van verbinding. Zo kunnen bijvoorbeeld een of meer cirkels of de driehoek op een rechthoek worden geplaatst.

De Bijbel, de Joodse religie of zelfs de Griekse mythologie geven vaak aanwijzingen voor de betekenis. Kennis op dit gebied is essentieel. De rivier, het schip, de vogel, de levensboom, de driehoek of de tulp als symbool voor de Drie-eenheid of het water zijn slechts enkele voorbeelden van symboliek.

Samedan

Pontresina

Er is ook een breed spectrum aan huisinscripties, variërend van aforismen, namen en wereldse wijsheden tot filosofische en religieuze beschouwingen.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de interpretaties sterk uiteenlopen en dat er vraag is naar deskundigen en uitvinders. Het belangrijkste voor bezoekers (en tegenwoordig wellicht ook voor de meeste bewoners van de huizen) is echter de schoonheid en kwaliteit van de sgraffiti!

Graffiti is een ware kunst in het Engadin en beleefde in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw zelfs een renaissance. Misschien is de hoge artistieke waarde de reden waarom graffiti zelden wordt aangebracht op ongewenste plaatsen met spuitbussen.

Een goede inleiding biedt het boekje Sgraffiti sehen, Sgraffiti verstehen, von der Dekoration zur Philosophie im Bergdorf (Hans-Peter Schreich, 2020 Biblioteca Jaura Valchava).

(Bron: A. Overath, Gebrauchsanweisung für das Engadin, München, Berlin, 2017).

Bergün

Tschierv

St. Moritz

Sta. Maria