HAP Grieshaber en de Basler Totentanz in Arlesheim
1 juli 2026
De middeleeuwse Totentanz was een bekend thema in de 14e en 15e eeuw in Zwitserland, Zuid-Duitsland en Frankrijk. Niet alleen de pestepidemieën in deze periode, maar ook de invloed van de Dominicaner- en Franciscaner kloosterorden lagen ten grondslag aan het ontstaan.
De dominicanen worden niet voor niets predikers genoemd. Vermanende woorden over het dagelijkse leven, aanmaningen tot bezinning en het aanbieden van verlossing van zonden met het vooruitzicht van het eeuwige leven na de dood. De Franciscanen vorderden van alle geestelijke en wereldlijke standen een boetvaardig leven. Iedereen gaat tenslotte dood, ongeacht rang, stand, geestelijke of wereldlijke persoonlijkheid, van boer tot paus, van kunstenaar tot koopman.
De Basler Totentanz, Matthäus Merian (1593–1650), ‘Todten-Tanz, wie derselbe in der löblichen und weitberühmten Stadt Basel zu sehen ist”, rond 1621. Collectie: Historisches Museum Basel, inv. 1932.1162
De dodendans verenigde drie motieven: het motief vanuit het geloof dat overledenen ’s nachts op het kerkhof dansten, het vado mori motief: geestelijke en wereldlijke vertegenwoordigers van alle standen betreuren hun zekere lot en de legende van de drie levenden en de drie doden: drie doden en drie levenden ontmoeten elkaar en er ontstaat een dialoog, waarbij de doden het laatste woord hebben ‘…wat jullie nu zijn, waren wij eens, wat wij nu zijn, zullen jullie worden’.
Johann Rudolf Feyerabend (1779-1814), Basler Totentanz, aquarelkopie uit een manuscript uit de 15e eeuw. Collectie: Historisches Museum Basel
De dodendans was ook in Zwitserland prominent aanwezig op muren van kerkhoven en kerken. Tijdens de Reformatie en de eeuwen daarna zijn deze afbeeldingen verwijderd. Kunstenaars hebben de originelen destijds echter op papier vastgelegd, onder andere in houtsneden. Vanwege deze werken zijn we tegenwoordig goed op de hoogte van de Totentanz van weleer.
Forum Würth Arlesheim, (Einschnitt I Ausdruck), 28 april 2026-2 mei 2027
Ook hedendaagse kunstenaars zijn echter nog steeds door dit thema geïnspireerd. Helmut Andreas Paul Grieshaber, beter bekend onder zijn artiestennaam HAP Grieshaber (1909-1981), heeft zelfs een serie houtsneden aan de Totentanz gewijd.
HAP Grieshaber, Basler Totentanz und Bücher aus Leipzig, 1964. Collectie Würth, inv. 9564
Hij is geboren in Schwaben, dat in de 14e en 15e eeuw een traditie van de Totentanz kende en hem wellicht heeft geïnspireerd. In ieder geval was het voor de Basler Totentanz ook ‘thuiskomen’ na de verwijdering van de laatste Basler Totentanz in 1805. De kunstenaar verwerkte in zijn Totentanz echter wel actuele thema’s.
HAP Grieshaber, Der Basler Totentanz, 1965, boek met 40 houtsneden. Collectie Würth, inv. 9556
HAP Grieshaber was een van de bekendste kunstenaars op het gebied van houtsnijwerk, typografie en drukwerk. Hij was niet alleen zelf innovatief, maar was zelf onder de indruk van andere kunstenaars, zoals Carl Orff (1895-1982) en diens Carmina Burana.
HAP Grieshaber, Carmina Burana, 1965. Collectie Würth, inv. 2110
Hij bracht in zijn werken hommages aan Pablo Neruda (1904-1973), Pablo Picasso (1881-1973), Caspar David Friedrich (1774-1840), Marc Chagall (1887-1985) en Paul Cézanne (1839-1906). Ook zijn geschilderde brieven waren een uitdrukking van zijn vriendschap en waardering voor andere kunstenaars. De betekenis en het gebruik van woorden nemen in zijn werken een belangrijke plaats in.
HAP Grieshaber, Pablo Neruda, Aufenthalt auf Erden (links), tien houtssneden, 1972. Collectie Würth, inv. 2109
Pablo Neruda, Alturas de Macchu Picchu, Buch mit mehrfachen Holzschnitten und einem Titel-Holzschnitt von HAP Grieshaber, 1965 , Collectie Würth, inv. 9579
Zijn onconventionele werkmethodes blijken ook uit zijn ‘Osterrit (1964). De kunstenaar maakte een tocht op een IJslands paard van Reutlingen naar zijn geboorteplaats Rot an der Rot (Oberschwaben) en verbeeldde die in 38 houtsneden. Hieruit blijkt ook zijn moderne interpretatie van de christelijke beeldtraditie. Hij gebruikte christelijke symboliek mede om oorlogservaringen en verzoening uit te beelden.
HAP Grieshaber, Osterrit, 1964. Collectie Würth, inv. 9583
Griekse mythologie was ook een bron van inspiratie, opgedaan tijdens zijn verblijf in 1932. De Griekse goden Zeus, Athena en in het bijzonder Pan belichaamden voor hem krachten van schoonheid, natuur, passie en energie.
Junge Aegyptische Welt, Wandteppiche, 1963. Collectie Würth, inv. 9565b; Herbst, 1963, Sammlung Würth, inv. 9565a
Künstlerbund Baden-Württemberg, 8. Landesausstellung, 1962. Collectie Würth, inv. 9566,; Jahresausstellung und Gedächtnisausstellung Georg Rohde, 1963. Collectie Würth, inv. 9568
Zijn inspiratiebron voor het houtsnijwerk was niet alleen diens expressionistische traditie, maar ook de oudduitse expressies op dit gebied. Hij revolutioneerde deze kunstuiting bovendien met zijn techniek, grootformaat en een eigen uitdrukkingsvorm tussen het figuratieve en het abstracte. Zijn legendarische affiches zijn ook voorbeelden van deze verbinding tussen woorden en kunst.
Het Forum Würth in Arlesheim organiseert van 28 april 2026 tot 2 mei 2027 een prachtige tentoonstelling (Einschnitt I Ausdruck) over de grote verscheidenheid aan werken, thema’s en technieken van deze kunstenaar.
HAP Grieshaber, Malbrief an Paul Swiridoff. Collectie Würth, inv. 4162
Houtsneden, zelfportretten, illustraties in boeken, posters, tijdschriften, foto’s, en zelfs geschilderde brieven geven een goed inzicht in zijn belevingswereld van artistieke expressie, sociaal engagement, literatuur en spiritualiteit. De houtsnede was voor hem niet zomaar een artistieke expressie, maar ook een manier van uitdrukken, zoals woorden en gedichten dat doen.
Meer dan 100 werken uit de verzameling Würth uit de jaren 1960-1980 zijn te zien en toegelicht aan de hand van documentatie en een catalogus. HAP Griesbauer is mede een kind van de geschiedenis van Duitsland in de 20e eeuw.
Twee wereldoorlogen, een keizerrijk, de Weimarrepubliek (1919-1933), de dictatuur (1933-1945, inclusief een beroepsverbod), de dictatuur van de DDR en de wederopbouw van de democratische Duitse Bondsrepubliek bepaalden zijn generatie.
Voor hem was het dan ook vanzelfsprekend dat een kunstenaar zich politiek uitspreekt en dat kunst en maatschappelijk engagement onlosmakelijk verbonden zijn. Dit kwam onder andere tot uiting in zijn ecologische betrokkenheid en zijn tijdschrift ‘Engel der Geschichte’.
Zoals gebruikelijk geeft Forum Würth bezoekers de gelegenheid de kunstuitingen van HAP Grieshaber in het ‘Hap Lab’ (in samenwerking met de Basler Papiermühle) in de praktijk te brengen. De documentaire over zijn leven en kunst dient daarbij als achtergrondinformatie.
(Bron en verder informatie: Forum Würth Arlesheim; O. Class, C. Sylvia Weber, R. Wachsmann, HAP Grieshaber und der Holzschnitt. Sammlung Würth und Leihgaben, Künzelau, 2017)
