Frankrijk, Zwitserland en de eeuwige Vrede van 1516
2 februari 2022
De relatie tussen Frankrijk en Zwitserland heeft vele facetten. Naar schatting 175 000 Fransen wonen en/of werken permanent in Zwitserland. Daarbij komen nog ongeveer Franse 150 000 frontaliers die dagelijks in Zwitserland werken.
Frankrijk is het vierde exportland voor Zwitserland, omgekeerd zit Zwitserland wat betreft economisch belang bij de top tien voor Frankrijk. Daarnaast zijn er vele culturele, wetenschappelijke, sociale en politieke contacten. Meer dan 1.4 miljoen Zwitserse burgers hebben Frans als moedertaal. Ook de historie geeft aanknopingspunten voor de relatie, in goede en slechte tijden.
Vijftiende eeuw
Daarbij is het besef belangrijk dat het huidige Zwitserland in de vijftiende eeuw nog niet bestond en het Franse Koninkrijk in deze tijd veel kleiner was. Militair, cultureel en politiek werd Frankrijk overschaduwd door de machtige hertogen van Bourgondië en de Habsburgers en ´hun´ Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie’.
Elzas, Lotharingen, Franche-Comté en Savoie hoorden nog (lang) niet bij het koninkrijk en de reformatie (na 1517) had Zwitserland en Frankrijk nog niet verdeeld.
Tijdens de Frans-Engelse Honderdjarige oorlog (1337-1453), leidde een intern conflict (Zürcherkrieg) binnen de Eidgnossenschaft van toen acht leden (Zürich, gesteund door Habsburg) tegen Bern, Zug, Luzern, Schwyz, Glarus, Unterwalden en Uri) tot een ingrijpen van de Franse koning Charles VII (1403-1461) tegen de Eidgenossen.
De eeuwige vrede
Bij de slag van St. Jacob aan de Birs op 21 augustus 1444 leden de Eidgenossen weliswaar een nederlaag, maar de Franse koning was zo onder de indruk van de vechtkracht en mentaliteit van de Zwitserse soldaten, dat hij de Eidgenossenschaft een gunstig vredesaanbod deed bij de vrede van Ensisheim (28 oktober 1444).
Het zou het begin zijn van een vriendschappelijke relatie van bijna 350 jaar (tot de inval van Napoleon in 1798). Bijna een miljoen (!) Zwitserse soldaten waren als huurling in Franse krijgsdienst tot 1813.
In 1453 sloten de Charles VII en de Suysses, de Eidgenossenschaft van acht kantons, het eerste verdrag van de ´paix perpétuelle´, de eeuwig durende vrede. Dit verdrag werd tot 1798 met grote regelmaat bekrachtigd.
Het Franse belang was de beschikking over Zwitserse soldaten, die toen in hoog aanzien stonden. Voor de Eidgenossenschaft betekende het vrije toegang voor kooplieden tot de Franse markten, een geprivilegieerde positie vergeleken met andere buitenlandse kooplieden, en inkomsten voor de huurlingenbemiddelaars, de machtige families dorpen of steden.
Wederzijds zouden ze elkaar niet aanvallen. Voor Frankrijk werd dit bondgenootschap een zegen toen de Eidgenossenschaft onder aanvoering van Bern en Freiburg de machtige Bourgondische hertog in 1476 versloeg (bij Grandson en Murten) en nogmaals in Nancy (1477) met de dood van Karel de Stoute (1433-1477) en het verdwijnen van Bourgondië als zelfstandige staatkundige eenheid als gevolg
De Habsburgse keizer Maximiliaan (1459-1519) profiteerde echter ook vanwege diens huwelijk met Maria van Bourgondië (1457-1482), de dochter en erfgename van Karel de Stoute. Maximiliaan verkreeg de rijke Lage Landen (Vlaanderen en Holland).
Marignano
Alleen aan het begin van de zestiende eeuw werd de ´paix perpétuelle´ op de proef gesteld, toen een aantal kantons de Po-vlakte en het hertogdom Milaan wilden beheersen.
In een gecompliceerde internationale situatie tussen de Paus, Habsburgers en Frankrijk leidde dit tot nederlagen voor enkele kantons van de Eidgenossenschaft. De Franse koning François I (1494-1547) versloeg hun in september en oktober 1515, onder andere bij Marignano.
De koning onderkende echter het belang van een goede relatie met de Eidgenossenschaft. De ´paix perpétuelle´ werd op 29 november 1516 in Freiburg nogmaals bekrachtigd. Dit werd werd op 5 mei 1521 in Luzern bevestigd door alle kantons.
Over de slag bij Marignano wordt hier verder niet ingegaan. Hier volstaat de opmerking dat deze slag de verdeeldheid van de kantons blootlegde. Een aantal kantons nam op het laatste moment niet deel aan de strijd. Ook was de toepassing van artillerie door de Fransen van doorslaggevend belang. Moed alleen was niet meer doorslaggevend.
De Eidgenossenschaft had na de gewonnen Schwabenkrieg tegen Habsburg van 1499 zijn militaire finest hour gehad.
Frankrijk had in haar rivaliteit met Habsburg alle belang bij een neutraal en stabiele Eidgenossenschaft en vooral ook bij de vechtkracht van de Zwitserse huurlingen.
Voor de Zwitserse kantons en hun elites was dit een belangrijke bron van inkomsten en Bern en Freiburg konden niet gehinderd door Frankrijk in 1536 Vaud innemen.
De reformatie maakte vanaf 1525 de situatie gecompliceerder, maar in grote lijnen hield de ‘paix perpétuelle´ tot 1798 stand.
1798-1815
Veel inwoners van de kantons en de Untertanengebiete (onder andere Thurgau, Vaud, Aargau, Tessin) hadden sympathie voor de Franse bevrijdingslegers, ondanks de slachting onder de Zwitserse garde op 10 augustus 1792, die de Tuilerieën in Parijs verdedigde. (het Löwendenkmal in Luzern herinnert hieraan). Napoleon maakte een einde aan het ancien régime en de overheersing door de oude kantons.
Onder Franse leiding (Napoleon) kwam een einde aan de soevereiniteit van de kantons (1798-1803, Helvetische Republiek). Er was een begin van een nieuwe Confederatie van 19 gelijkwaardige kantons (1803-1813 door de (´Franse´ Mediationsakte, acte de Médiation), wat in 1815 respectievelijk 1848 leidde tot de oprichting van de huidige Zwitserse Confederatie.
Vermeldenswaard is de rol die Frankrijk speelde bij de volkenrechtelijke erkenning van de Eidgenossenschaft in 1648 bij de Vrede van Westfalen. Frankrijk steunde de Eidgenossenchaft in de erkenning van haar soevereiniteit.
Oostenrijk/Habsburg moest bij het Verdrag van Luneville (9 februari 1801) onder het Fricktal afstaan. Tarasp werd door Habsburg ook overgedragen aan het nieuwe kanton Graubünden, Alleen Rhäzuns (Graubünden) bleef tot 1819 formeel bij Habsburg.
De Franse tijd 1798-1813 werd gevolgd door het Congres van Wenen (1814-1815). De daaropvolgende vredesverdragen van Parijs (1815) en Turijn (1816) zijn de basis voor de grenzen en de neutraliteit van Zwitserland.
(Bron: G. Miège, A.-J. Tornare, Suisse et France. Cinq cents ans de Paix Perpétuells 1516-2016, Freiburg 2016).