Directe democratie, burgers en regering in Zwitserland
24 maart 2025
Het is het buitenland geheel ontgaan, maar op 12 maart 2025 jongstleden hebben de verenigde kamers (Vereinigte Bundesversammlung, l’Assemblée fédérale, chambre réunies) van het Zwitserse parlement ( de Nationalrat/Conseil national) en de Ständerat/Conseil d´États) een nieuw lid van de nationale regering (Bundesrat/ Conseil fédéral) gekozen op basis van de Zauberformul/formule magique. Martin Pfister van de partij Die Mitte/Le Centre is daarmee opvolger van een partijgenote, die vanwege persoonlijke redenen vroegtijdig is teruggetreden.
Voor nadere informatie over het functioneren van de regering en de verkiezingsprocedures van leden van de regering wordt verwezen naar voorgaande publicaties. Wat deze verkiezing echter bijzonder maakt is de benoeming door het parlement tegen de voorkeur van een kandidaat van het bestuur van die Mitte/Le Centre.
Palais fédéral, salle de réunion du Conseil fédéral. (Photo: www.admin.ch)
Benoeming en samenstelling federale regering
Op basis van de Zauberformul/formule magique is de regering sinds de jaren 1950 samengesteld op basis van de vier grootste partijen: tegenwoordig twee zetels voor een conservatieve partij, twee zetels voor een liberale partij, twee zetels voor een linkse partij en een zetel voor een middenpartij (Die Mitte/Le Centre). In grote lijnen komt dit overeen met de stemming in het land: ongeveer 60-65% conservatief-liberaal-midden en ongeveer 35-40% links-groen.
Rekrutering van leden van de regering is een van de belangrijkste taken van een regeringspartij vanwege de Zauberformul/formule magique. Dit concept werkt immer alleen indien de ministers van rechts tot links gekwalificeerd zijn en ook samen kunnen werken, niet op basis van een regeringsprogramma, maar gebaseerd op het noodzakelijke beleid en actuele thema’s.
In feite worden deze zeven ministers opgesloten in een denkbeeldige ruimte van de collegialiteit zonder chef en zonder de mogelijkheid naar buiten (publiek en media) afwijkend beleid te verkondigen.
De eerste regering is op 16 November 1848 gekozen (foto: www.admin.ch)
De leden van het parlement zijn dan ook vrij in hun keuze. En al eerder is het voorgekomen dat anderen dan de officiële door de partij voorgedragen kandidaten de absolute meerderheid halen van de 246 stemmen. Vaak zijn er bovendien meestal meerdere stemrondes nodig. De regering is gebaseerd op de principes van samenwerking en het vinden van kompromissen (Konkordanz/concordance) en het spreken met één stem (Kollegialität, principe collégiale).
Hetr zoeken van ministers is bovendien geen aangelegenheid van één persoon, zoals een premier, want die kent Zwitserland niet. De regering is zonder hiërarchie en alle zeven leden zijn volstrekt gelijkwaardig. Ieder jaar kiest het parlement een van de leden van de regering als het staatshoofd of president met voornamelijk een ceremoniële functie. Een herverkiezing is mogelijk, maar niet twee jaar achter elkaar.
Daarnaast worden kandidaten voor de verkiezing in het parlement uitvoerig gescreend op het niveau van de partij in de kantons (de broedplaatsen van de Zwitserse democratie). Afgezien van karaktereigenschappen en kwaliteiten, wordt er vooral gekeken naar de politieke staat van dienst, maatschappelijke ervaring en aantoonbare betrokkenheid voor het openbaar bestuur.
Het is onmogelijk dat kandidaten even worden ingevlogen om een partij te leiden of zelfs om minister te worden na een langdurige afwezigheid in het land. Het is immers een serieuze zaak en een van de hoogste ambten van het land. Voor opportunisme, demagogie en ‘de sterke man/vrouw’ is geen plaats in het Zwitserse systeem, dat bovendien is gebaseerd op het Milizsystem/systèm de milice.
Daarnaast verdient deze procedure en de samenstelling van de regering een plaats in het Guinness Book of World Records. Sinds 1848 heeft de Zwitserse regering 7 leden en 7 departementen, niet meer en niet minder. The proof of the pudding is in the eating en dit bijzondere systeem in het multiculturele, veeltalige en multireligieuze land met zijn 26 soevereine kantons heeft zijn waarde en nut bewezen.
De stemming voor een nieuwe regering of lid van de regering in de verenigde zitting van het parlement. Foto: www.admin.ch
Hervormingen
Dat wil niet zeggen dat er geen noodzaak en behoefte voor een hervorming is op een aantal gebieden, bijvoorbeeld wat betreft de opkomst van nieuwe partijen (Groenen en Groenliberalen) en een mogelijke zetel in de regering ten koste van een andere partij.
Ook is een vergroting van de regering met twee leden aan de orde vanwege de toegenomen overheidstaken en (internationale) complexiteit. Het fundament is echter het respecteren van de kollegialiteit en de bereidheid compromissen aan te gaan (Konkordanz).
Bovendien is het aantal facultatieve referenda en Volksinitatieven aan inflatie onderhevig. Bij de invoering in 1874 respectievelijk 1891 was het geen makkelijke opgave de nodige handtekeningen te verzamelen. Tegenwoordig is het niet moeilijk met hulp van moderne en sociale media 50 000 respectievelijk 100 000 benodigde handtekeningen te verzamelen.
Genève, 25 september 2022, een facultatief referendum
Directe democratie
Dit milicia systeem uit 1848 functioneert al ruim 175 jaar. De bereidheid en noodzaak compromissen aan te gaan van rechts tot links komt ook door de directe democratie: als een wet of Europees beleid aan de orde is, wordt gekeken naar de haalbaarheid vanwege een (verplicht of facultatief) referendum.
Dit systeem werkt tot tevredenheid, hoewel uiteraard niet perfect. In het algemeen aanvaarden de maatschappij en burgers door de uitgebreide raadpleging van organisaties en betrokkenen en fundamentele publieke discussies het (nieuwe) beleid en voor overhaast en opportunistisch beleid is geen plaats.
En toch nemen ook in Zwitserland polarisatie, persoonlijke aanvallen door enkele (sociale) media en politici op leden van de regering en afnemende kollegialiteit binnen de regering toe. Dit ondergraaft het fundament van het systeem: Konkordanz en kollegialiteit.
De Zwitserse maatschappij en politiek zijn grotendeels gebaseerd op het Milizprincipe. Indien polarisatie en agressiviteit toenemen, zullen, mede door de rol van (sociale) media, steeds minder gekwalificeerde kandidaten hun andere carrière willen opgeven voor een publieke functie.
Bern, de zetel van de federale regering en parlement
Conclusie
Het unieke Zwitserse systeem is derhalve niet vanzelfsprekend. Niet alleen de ministers maken het verschil, maar de burgers, media en maatschappij. In Zwitserland zijn de burgers immers de soeverein en dat schept ook een verplichting. De burger is de politieke parel van het land, noblesse oblige, en de ministers zijn ´slechts´ de uitvoerende macht.
Of met en in andere woorden:
„Demokratie kann anstrengend sein, mühsam, und Entscheidungen brauchen oft länger als in anderen Staatsformen. Dennoch ist die direkte Demokratie auch aus ethischen Überlegungen die richtige Staatsform.
Der Zusammenhang ist mittelbar: Die Menschen, die von einer Entscheidung betroffen sind, fällen diese gemeinsam. Und die Menschen, die eine Entscheidung getroffen haben, tragen auch die Konsequenzen gemeinsam.
Die urliberale Forderung nach mehr Freiheit und Eigenverantwortung wird in der direkten Demokratie am umfassendsten umgesetzt. Ebenso leuchtet ein, dass in einem Staat mit gut ausgebauten Mitbestimmungsrechten ein wesentlich besseres Vertrauensverhältnis zwischen Bürger und Staat besteht.
Wenn der Bürger den Staat nicht als Feind betrachtet, sondern als Gemeinschaft, in die er eingebunden ist und in der er mitbestimmen kann, dann akzeptiert er die Entscheidungen eher und ist er eher bereit, seinen Betrag zu leisten.
Das mag erklären, warum die Schweizer partout nicht der Europäischen Union (EU) beitreten wollen. Immerhin hat die Schweiz ihre Europäischen Union, die Eidgenössische Union bereits 1848 hinter sich gelassen und durch ein modernes und nachhaltigeres System ersetzt. Ob vielleicht die EU der Schweiz beitreten sollte ?“ ( Th. Lötscher, Demokratie mit Zukunft. Die Erschaffung der modernen Schweiz, Thun, 2022)
Of wellicht Elzas, Baden in Baden-Württemberg en Vorarlberg ? En zou de Europese Unie vanwege haar democratisch functioneren überhaupt toegelaten worden?
(Literatuur en bronnen: A. Vatter, Der Bundesrat, Zürich 2020; G.Malinverni, M. Hottelier, M. Hertig Randall, A. Flückiger, Droit Constitutionnel suisse, Berne 2021; Zwitserse regering; Zwitsers parlement)
De nieuwe regering per 12 maart 2025, rechts de Kanzler/chancelier (Foto: www.admin.ch)