Een klein venster en de historie van Rheinfelden
2 maart 2026
In het voorjaar van 1802 verliet de laatste Oostenrijkse garnizoenscommandant Rheinfelden. Aan meer dan 450 jaar Habsburgs-Oostenrijkse overheersing was een einde gekomen. De Eidgenossen hadden in 1415 Aargau al op de Habsburgers veroverd, inclusief de burcht Habsburg.
Het Fricktal en Habsburg
Het Fricktal bleef echter Habsburgs tot de toewijzing aan het nieuw gevormde kanton Aargau in de Confederatie van 1803 (totstandgekomen door de Meditationsakte van Napoleon en de oude kantons, die na de Franse bezetting in 1798 waren afgeschaft door Napoleon in de Helvetische Republiek 1798-1803). Vanaf 1803 waren er twee Rheinfelden: in kanton Aargau aan de linker Rijnoever en een Duits Rheinfelden aan de rechter Rijnoever.
Het eerste kapucijnenklooster is in 1598 buiten de stad gebouwd en ingewijd en in 1657 in de stad herbouwd. Het klooster is in 1804 door het kanton Aargau opgeheven.
Ondanks het vertrek van de laatste Oostenrijkse militairen in 1802 is het wapen van Oostenrijk op tal van plaatsen in Rheinfelden (en in andere plaatsen van de Confederatie) nog prominent aanwezig. Zo ook op de façade van het Commandantenhaus, de residentie van de commandant van het garnizoen.
Gustav Kalenbach-Schröter (1821–1901), rechts het commandantenhuis, links de kapucijnenkerk. Collectie: Fricktaler Museum, Rheinfelden
Het Commandantenhaus
De eerste fundamenten van het Commandantenhaus stammen uit de eerste helft van de 13e eeuw. Deze locatie was de plaats van de stadsuitbreiding in deze tijd met stenen huizen voor adel en welgestelde burgerij. In 1613 vond een grote renovatie van het Commandantenhaus plaats en uit deze tijd resteren prachtige laatrenaissancistische fresco’s en schilderingen op balken.
Het plafond op de begane grond
Deze zijn bij een renovatie in 2003 weer te voorschijn gekomen en gedocumenteerd. Bovendien konden de specialisten aantonen dat dit huis aanvankelijk veel groter was, maar in de 19e eeuw in twee huizen is gesplitst.
Het Romaanse-, Gotische- en spleetvenster en laattrenaissance decoratie
Een van de opmerkelijkste vondsten was echter het Romaanse rondbogenvenster uit de 13e eeuw. Dit venster is bij de renovatie van de peiler van het Commandantenhaus ontdekt. Deze peiler was aanvankelijk een deel van de muur van een huis uit de 13e eeuw dat later (wellicht door de verwoesting bij de belegering van 1634) is afgebroken. Alleen de peiler met venster bleef behouden als ondersteunende muur van het Commandantenhaus.
Het venster is het best bewaarde romaanse rondboogvenster van kanton Aargau. Het toont lilla’s en twee zuilen met fabeldieren. Interessant is ook de gotische spitsboog, die later (wellicht na de aardbeving van 1356) het Romaanse boogvenster verving. Weer later is het venster verkleind tot een kleine spleet. Deze drie stijlen zijn echter bewaard gebleven en worden na de restauratie in 2003 getoond.
De garnizoensbakkerij (Garnizonsbackhaus) in dezelfde straat is in 1732 gebouwd.
Het lijkt vreemd, een venster in zo’n steunpilaar, maar het was vroeger aangebracht in de muur van een later afgebroken of tijdens de Zweedse belegering in 1634 verwoest huis! De prachtige fresco’s en plafondschilderingen zijn deels in oude staat gelaten, deels gerestaureerd. Waarschijnlijk zijn er nog meer muurschilderingen, onder andere aan de buitenkant van het Commandantenhaus, dus aan een muur van het verdwenen huis. Deze blijven voorlopig echter bewaard onder diverse verf- en kalklagen.
Het Commandantenhaus tegenwoordig
De locatie van het Commandantenhaus is ook vanwege een andere reden interessant. Tot 1657 lag dit huis aan de Neugasse, ook wel Neustadt genoemd, als uitbreiding van Rheinfelden. Vanaf 1657 heette deze straat echter de Kapucijnergasse vanwege de bouw van het klooster en de kloosterkerk. Het oude klooster lag buiten Rheinfelden en is tijdens de (Zweedse) belegering tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) verwoest.
Het huidige commandantenhuis heeft wat betreft de façade grotendeels hetzelfde aanzien als in de 17e eeuw (afgezien van de splitsing in twee huizen), maar het interieur is ingericht als atelier en als modern ingericht woonhuis met behoud van de fresco’s en plafondschilderingen.
(Bron en verdere informatie: H. Leuzinger (red.), Zeuge der Frühzeit von Rheinfelden und repräsentativer Bau der Spätrenaissance, Rheinfelden 2008)