125-jaar Zionistencongres in Bazel
15 september 2022
Het ontstaan en de oprichting van de staat Israel in 1948 vindt haar directe oorzaak in de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Het eerste concrete initiatief stamt echter uit de tweede helft van de negentiende eeuw en het eerste Zionistencongres in 1897 in Bazel.
Theodor Herzl (1860-1904), een Joodse burger uit de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije, schreef in 1896 zijn manifest Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage. Directe aanleiding was het eeuwenoude antisemitisme.
Van 26-29 augustus 1897 organiseerde hij in Bazel een congres om dit idee te bespreken. Deze stad was niet zijn eerste keus. Aanvankelijk was München de bestemming, maar uitgerekend de Joodse tegenstanders van een Joodse staat en hun vooraanstaande Rabbijnen staken daar een stokje voor.
Het (relatief) tolerante Bazel was het alternatief. Goed bereikbaar midden in Europa, met het moderne concertgebouw Casino als congresplaats en een goed onderkomen voor de notabelen in Grand Hotel Les Trois Rois.
Tijdens het congres zagen de inwoners van Bazel een bont gezelschap uit alle delen van Europa. Er waren ongeveer tweehonderd congresgangers (waaronder tweeëntwintig vrouwen).
Ondanks alle meningsverschillen en discussies was het evenement vanuit het gezichtspunt van Herzl een doorslaggevend succes: “in Basel habe ich den Judenstaat gegründet” en zijn balkonscène in Hotel Les Trois Rois is iconisch.
In 1898 en 1899 organiseerde hij weer twee congressen in Bazel met steeds meer deelnemers. In totaal vonden tien zionistische congressen in Bazel plaats, de laatste in 1946.
Concilie, reformatie en hervormingen
Het Concilie van Bazel (1431-1449) domineerde lange tijd de toekomst van de katholieke kerk. De zionistische congressen in Bazel van 1897-1946 waren medebepalend voor het ontstaan van de staat Israël op 14 mei 1948. Deze bijeenkomsten voorzagen echter niet de dynamiek en de tragedies nadien.
Dat is ook de parallel met het Concilie van Bazel. De hervorming van de (katholieke) kerk was een concreet aandachtspunt in grote delen van Europa in de vijftiende eeuw en ook op dit Concilie. De Boheemse hervormer Jan Hus (1370-1415) moest het met de dood bekopen en alles bleef bij het oude.
Maarten Luther (1483-1546) was honderd jaar later succesvoller, mede door de boekdrukkunst, maar kon ook de tragedies van zijn schisma niet voorzien. De in Bazel woonachtig Erasmus vreesde er echter wel voor, er was om deze reden tegen een formele splitsing van de kerk, maar voor een hervorming van binnenuit.
Vierhonderd jaar later faalde ook een hervorming van het Communisme van binnenuit (Hongarije 1956, Praagse Lente 1968, Solidarnosc, 1981) wat leidde tot de val van het communisme in 1989 en de daaropvolgende tragedies op de Balkan en tegenwoordig in de Oekraïne en andere voormalige Sovjet-Republieken.
Herdenking
De herdenking van het eerste Zionistische congres op 29 augustus jongstleden in het bijzijn van de president van Israël vond plaats onder de meest strenge veiligheidsmaatregelen te water, te en onder land en in de lucht. Het contrast met 1897 kan niet groter zijn.
Bazel en de staat Israël zijn in ieder geval onlosmakelijk met elkaar verbonden. Anne Frank en haar familie konden dat in 1933 nog niet vermoeden toen Zwitserland de bakermat zou worden van het Anne Frank Fonds en de woonplaats van haar vader na 1945.
Ook Herzl kon de ontwikkelingen na zijn dood in 1904, de beide wereldoorlogen (1914-1918 (inclusief de Balfour-Verklaring) en 1939-1945) en het ontstaan van Israel in 1948 niet voorzien. Hoe zou hij nu op het balkon staan ?