Staatsinrichting en Democratie

Bern, Bundeshaus. Photo/Foto: TES.

Het politieke systeem van Zwitserland

Het politieke systeem van Zwitserland wordt nog steeds beschouwd als een bijzonder geval onder de moderne democratieën. De oorsprong hiervan ligt in een veelvoud van talen, relatief onafhankelijke kantons, de sociale structuren en de historische ontwikkeling. Deze omstandigheden hebben geleid tot het ontstaan van een uniek politiek systeem dat gekenmerkt wordt door een vergaand federalisme, een sterke directe democratie, streven naar compromis en participerende burgers en sterk ontwikkelde elementen van horizontale en verticale machtsdeling.

In geen land ter wereld hebben burgers en kantons zo’n grote en directe invloed op het federale politieke besluitvormingsniveau als in Zwitserland. Zwitserland kent geen presidentieel stelsel, zoals in Amerika of Frankrijk, noch kent het een eenvoudig parlementair stelsel met evenredige vertegenwoordiging zoals Nederland. Het federale politieke systeem zit in grote lijnen als volgt in elkaar. De Tweede Kamer (Nationalrat, 200 zetels) wordt samengesteld op basis van de stemmen van Zwitserse burgers van 18 jaar of ouder, op basis van evenredige vertegenwoordiging, de Raad van Staten (Ständerat, 46 zetels), de vertegenwoordiging van de 26 (semi) kantons, wordt door dezelfde burgers per kanton gekozen. Samen vormen ze het parlement of de Bundesversammlung. Deze kiest de executieve, de regering, voor een periode van 4 jaar uit een aantal partijen in het parlement, waarbij taal, kanton, politieke voorkeur en tegenwoordig uiteraard geslacht een rol spelen. De regering bestaat al sinds 1848 uit 7 personen (en dus maar 7 departementen) en daarnaast een kabinetschef, het hoofd van het secretariaat van de regering. Een van de zeven leden van de regering fungeert op basis van een roulerend systeem jaarlijks als federale president en vertegenwoordigt het land.

Het bijzonder aan het systeem is, dat de regering wordt gekozen op basis van een zo’n groot mogelijke instemming van het parlement en voor 4 jaar wordt benoemd. De consensus begin aan de top, de regering treedt naar buiten altijd op als eenheid (ook al zijn er intern afwijkende opvattingen). Winnaars en verliezers van verkiezingen worden (naar evenredigheid) vertegenwoordigd in de regering. Binnen de regering wordt net zo lang gepraat, gediscussieerd en overlegd tot er overeenstemming is over een standpunt (ook al is er een afwijkende opvatting), dat aan het parlement wordt gepresenteerd. Het parlement heeft het laatste woord en dit kan afwijken van het standpunt van de regering. De 26 (semi) kantons hebben in de Ständerat (49 zetels) hetzelfde stemrecht en ook in de Nationalrat geldt de absolute meerderheid. Beiden moeten instemmen met een wet.

Als een van de eerste republikeinse (mannelijke) democratieën in Europa en als eerste moderne federale staat heeft het land in de negentiende eeuw al een voortrekkersrol gespeeld, hoewel de politieke participatie van vrouwen pas laat werd gerealiseerd (maar veel eerder op niveau van de kantons). Het heeft een direct-democratisch systeem, dat noch puur parlementair, noch puur presidentieel is. De directe zeggenschap van de burgers, de zogenaamde directe democratie, speelt een belangrijke rol. In de loop van de globalisering en de europeanisering is het belang van de natiestaat afgenomen door de overdracht van bevoegdheden. Dit leidt ook tot minder mogelijkheden voor burgers en lagere overheden om invloed uit te oefenen, de legitimiteit neemt af en het aandeel ontevreden, politiek ontgoochelde en protestkiezers neemt toe.

Directe democratie geeft niet altijd de juiste of gewenste resultaten (voor de gevestigde orde), maar het systeem faalt nooit. Het establishment respecteert de democratie, de rechtsstaat en de besluiten van de burgers, er is relatief weinig corruptie en de economie is innovatief, concurrerend en internationaal. Het Zwitserse systeem is niet perfect, maar het land respecteert zijn burgers en de rechtsstaat. De Zwitsers zijn misschien niet “le peuple le plus heureux du monde” (Jean-Jacques Rousseau, 1762 of de Verenigde Naties, 2015), maar het systeem en zijn instellingen hebben zich bewezen. (Bron: A. Vatter, Das politische System der Schweiz, Baden-Baden, 2016).